جهت بزرگنمایی عکس کلیک نمایید
 
شماره 124
آخرین شماره ها
نشریات دیگر

دل‌تنگی برای بوی خوش قورمه‌سبزی مادر


(افزایش خانه‌های تک‌نفره در کلان‌شهرها)

نسرین‌نوش ‌امینی

«می‌خواست راه زندگی‌اش را خودش انتخاب کند؛ اما حالا دلش برای بوی خوش غذای گرم مادر تنگ می‌شود و گاهی هوای صحبت‌های مردانه را با پدرش می‌کند. سروصدای خواهرهای دوقولویش دیگر روی اعصابش نیستند. دلش برای شیطنت‌های کودکانه‌ی آن‌ها تنگ می‌شود؛ اما همه‌ی این دل‌تنگی‌ها تا زمانی است که دوباره پا به خانه‌ی قدیمی پدری نگذاشته است. آن‌جا همه‌چیز مانند گذشته است.»

در روزگاری نه چندان دور، اگر کسی به فکر تهیه‌ی خانه‌ی مجردی می‌افتاد، باید از هفت خان رستم می‌گذشت و در آخر کار اگر می‌توانست خانه‌ای پیدا کند که صاحبش حاضر به اجاره‌ی خانه به مجرد می‌شد، پیش از نوشتن قول‌نامه، باید به کلانتری محل می‌رفت و مراتب زندگی مجردی خود را به اطلاع نیروهای انتظامی می‌رساند؛ اما این روزها دیگر این خبرها نیست. آگهی‌های اجاره‌ی خانه‌ی مجردی در دکان هر بقالی پیدا می‌شود و زندگی مجردی خیلی آسان شده است. کافی است در قالب مشتری پا در یکی از هزاران بنگاه سطح شهر بگذارید و بگویید که در جست‌وجوی خانه‌ی مجردی هستید؛ دیگر نه صاحب بنگاه تعجب می‌کند، نه چشم و ابرو نازک می‌کند و فقط از متراژ و شرایط خانه‌ی درخواستی و مبلغی که برای ودیعه و اجاره قادر به پرداخت آن هستی، می‌پرسد تا بتواند با هماهنگی این فاکتورها، خانه‌ی مورد نظر را پیدا کند.

افزایش رو‌به‌رشد خانه‌های مجردی، پدیده‌ی جدیدی است که این روزها در شهرها با آن روبه‌رو هستیم. خانه‌های مجردی به دلیل حریم امنی که برای ساکنان خود برای انجام رفتارهای خارج از عرف و اخلاق ایجاد می‌کند، می‌تواند آسیب‌های بسیاری بر پیکره‌ی اجتماع وارد کند.

 

تهران و انفجار خانه‌های مجردی

در شش کلان‌شهر تهران، شیراز، مشهد، اصفهان، تبریز و اهواز، سی درصد جوان‌ها زندگی مجردی دارند؛ آماری که نشان می‌دهد جوان‌های ایرانی به علت مسائل اجتماعی و اقتصادی به زندگی مجردی تمایل بیش‌تری پیدا کرده‌اند؛ اما علت این اتفاق چیست؟ چرا این حجم از جوان‌های ایرانی تمایل به زندگی مستقل دارند؟

مشکل تفاوت نسل‌ها، مشکلی قدیمی است، به تاریخ عمر اولین مادر و پدر با فرزندان‌شان؛ اما چرا جوانان امروز قبل از تشکیل خانواده تمایل به مستقل‌شدن دارند. حتی آن‌ها که تا زمان ازدواج در کنار پدر و مادر هستند، تمایل به زندگی مجردی دارند. «محمد زاهدی‌اصل»، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه‌طباطبایی می‌گوید: «ما سال‌هاست در دوره‌ی گذار هستیم. نه جامعه‌ی صنعتی هستیم و نه سنت‌های‌مان را کامل حفظ کرده‌ایم؛ بنابراین نخبگان، مسئولان، روشن‌فکران، اندیشمندان و... باید برای وضعیت کنونی راه‌حلی پیدا کنند. جوان‌های ما بین باورهای سنتی درست و غلط و تحت‌تأثیر فضای مجازی و رسانه‌های فراملی یا به اصطلاح در دهکده‌ی جهانی گیر کرده‌اند.

خانواده‌های ما نیز در چنین وضعیتی به سر می‌برند. پدر و مادرها نمی‌دانند ازدواج جوان‌های‌شان باید مانند گذشته تحمیلی و سنتی یا به‌صورت امروزی باشد؛ بنابراین سازمان‌های ذی‌ربط و رسانه‌ها، خصوصاً رسانه‌ی ملی باید سنت‌های درست را به‌گونه‌ای حفظ کنند که با دنیای امروزی تقارن پیدا کند.»

این مددکار اجتماعی عدم رغبت جوان‌‌ها به ازدواج و گسترش طلاق را دو عامل مهم تجرد‌گزینی در بین ایرانی‌ها می‌داند و می‌گوید: «در شرایط اقتصادی و اجتماعی که جامعه‌ی ایرانی قرار دارد، طبیعی است که تجرد رو به فزونی باشد. جوان‌ها وقتی شرایطی برای تشکیل زندگی ندارند، به این نوع زندگی گرایش پیدا می‌کنند. هم‌چنین بُعد نرم‌افزاری یا همان روحی و روانی و سخت‌افزاری مانند مسکن، اشتغال و... بر ازدواج جوان‌ها تأثیر بسزایی دارد. با‌ توجه به این دو زمینه، جوان‌ها دیگر انگیزه‌ای برای پذیرش مسئولیت ندارند و دیدن دوام کوتاه زندگی مشترک اطرافیان، دل‌مشغولی آن‌ها را زیاد می‌کند.»

هم‌چنین عدم وجود امکانی برای حداقل‌های زندگی شرافت‌مندانه و رواج انتظارات و زندگی تشریفاتی و تجملاتی، باعث فرار آن‌ها از ازدواج شده است. در گذشته با ده- دوازده میلیون یک زندگی معمولی سر و سامان می‌گرفت؛ اما امروز چنین چیزی تقریباً غیرممکن است؛ بنابراین جوان‌ها از تشکیل زندگی منصرف شده و به زندگی مجردی روی آورده‌اند. به همین دلیل سن ازدواج آقایان بالای سی سال و خانم‌ها نزدیک به سی سال شده است.

آیا رفتار والدین موجب تجردگرایی و رشد خانه‌های مجردی شده است؟

یا این‌که بی‌مسئولیتی جوانان، خانواده‌ها را با این معضل اجتماعی جدید روبه‌رو کرده است؟

و یا باید فرهنگ غرب را عامل این جهش ناهنجارگونه در اخلاق اجتماعی دانست؟

 

خانه‌های مجردی و دانشجویان غیربومی

یکی دیگر از عوامل افزایش خانه‌های مجردی در سال‌های اخیر، پذیرش غیربومی دانشجویان در دانشگاه‌های غیردولتی و آزاد بود که امکانات خوابگاه برای پذیرفته‌شدگان ارائه نمی‌کردند. این موضوع باعث می‌شد تعداد زیادی از دانشجویان در شهر محل تحصیل خود برای ادامه‌ی زندگی مجبور به تهیه‌ی خانه‌های مجردی شوند یا به تنهایی و یا در کنار دیگر هم‌دانشگاهی‌ها‌ی‌شان، به زندگی در این خانه‌ها ادامه دهند. این می‌شد دانشجویی که تا دیروز در خانه و زیر نظارت خانواده بود، خود را تنها و خودمختار در شهری بزرگ می‌دید که کسی او را نمی‌شناخت؛ در نتیجه، زمینه برای بروز انواع و اقسام رفتارهای غیرعرفی باز می‌شد و دیگر خانواده‌ای هم نبود که رفتارهای جوان را کنترل کند و رفت‌وآمدهایش را زیر نظر داشته باشد.

خانه‌های مجردی و فارغ‌التحصیلان شهرستانی

از دیگر افرادی که ساکنان خانه‌های مجردی را در شهرهای بزرگ تشکیل می‌دهند، دانشجویانی هستند که پس از پایان تحصیل، قصد بازگشت به شهر خودشان ندارند و با توسل به یافتن شغلی در تهران، به دنبال ماندن در این شهر هستند. این افراد که پس از پایان تحصیل دیگر نمی‌توانند از امکانات خواب‌گاه‌های دانشجویی استفاده کنند، برای سکونت، خانه‌های مجردی را اجاره می‌کنند و از این طریق می‌خواهند زندگی خود را به هر قیمتی که شده در کلان‌شهرها ادامه دهند و با از دست‌دادن امکانات و آزادی‌هایی که در این شهر دارند، به شهرهای محل تولد خود بازنگردند.

خانه‌های مجردی و مهاجران جویای کار

از دیگر افرادی که در خانه‌های مجردی زندگی می‌کنند، می‌توان به مهاجرانی که شهر و دیار خود را به امید یافتن شغلی در شهر خویش ترک کرده‌اند، اشاره کرد. این افراد که در کلان‌شهرها محلی برای زندگی ندارند، مجبور می‌شوند با پرداخت قسمت اعظم حقوق خود بابت اجاره، زندگی در خانه‌های مجردی را تجربه کنند.

خانه‌های مجردی و افزایش سن ازدواج

یکی دیگر از عوامل افزایش زندگی‌های مجردی در شهرهای بزرگ به‌ویژه تهران، افزایش سن ازدواج است. زمانی که سن ازدواج به دلیل مسائل اقتصادی و فرهنگی بالا می‌رود، دخترها و پسرها وقتی سال‌ها از هجده‌ساله شدن‌شان گذشت و هنوز مجرد هستند و قصد ازدواج هم ندارند، برای این‌که مستقل شوند و به آزادی‌هایی که در محیط خانواده از آن بی‌بهره‌اند، دست یابند، خانه را به امید زندگی آزاد در خانه‌های مجردی ترک می‌کنند. این می‌شود که دختران و به‌ویژه پسرانی که خانواده‌های‌شان در تهران هستند، برای استقلال بیش‌تر، به‌تنهایی یا با دوستان‌شان اقدام به تهیه‌ی خانه‌های مجردی می‌کنند.

خانه‌های مجردی و افزایش طلاق

از پدیده‌های دیگری که تعداد خانه‌های مجردی را در شهر  افزایش می‌دهد، افزایش طلاق و فروپاشی بنیان خانواده‌هاست. عموماً پس از طلاق چه مرد و چه زن، تمایل زیادی به بازگشت به خانه‌ی پدری و زندگی در کنار خانواده‌ی اولیه ندارد؛ در نتیجه پس از طلاق، زن و مرد راهی خانه‌های مجردی می‌شوند و دور از نظارت‌های خانوادگی زندگی جدید را آغاز می‌کنند. این در حالی است غالب زنانی که در خانه‌های مجردی زندگی می‌کنند، زنان مطلقه و بیوه هستند و آسیب‌هایی که آن‌ها را تهدید می‌کند، بسیار بیش‌تر از مردان است.

خانه‌های مجردی و مردان متأهل

البته خانه‌های مجردی برخلاف نام‌شان، تنها به‌کار مجردها نمی‌آیند. برخی از مردان متأهل که روابطی خارج از خانواده دارند نیز، برای ادامه‌ی این روابط غیرعرفی، اقدام به تهیه‌ی خانه‌های مجردی می‌کنند و ساعت‌ها و روزهایی را خارج از خانه و بدون اطلاع خانواده در خانه‌های مجردی سرمی‌کنند.

 

دهه‌ی نود، دهه‌ی تجرد

«دکتر زاهدی» ‌اصل دهه‌ی نود را دهه‌ی تجرد‌گزینی می‌نامد و ادامه می‌دهد: «دهه‌ی نود دهه‌ی بحران تجرد پیش‌بینی شده است و در مقایسه با دهه‌ی قبل افزایش بسیار چشم‌گیری خواهد داشت و اگر به همین منوال ادامه پیدا کند، در پایان دهه‌ی نود، میانگین ازدواج آقایان به چهل‌سالگی و خانم‌ها به سی‌وپنج‌سالگی خواهد رسید؛ چون در سنین 35 تا 40 سال افراد بسیار سخت تن به ازدواج می‌دهند.»

او ویژگی‌های تجردگزینی در دهه‌ی نود را این‌گونه بیان می‌کند: «در دهه‌ی نود خانواده معنای خود را از دست خواهد داد و خانواده‌ای تک‌نفره به وجود خواهد آمد؛ یعنی مرد تنها، زن تنها و در کل، زندگی تنها رواج پیدا می‌کند.»

با افزایش زندگی مجردی، انسان‌ها از هم دور شده، سرمایه برای جامعه‌ی سالم کم می‌شود و روابط کاهش پیدا می‌کند. زمانی می‌رسد به دلیل آن‌که جوان‌ها به‌صورت مجردی زندگی می‌کنند، خواهر و برادری نخواهند داشت. این‌گونه مسائل، بستر‌ساز جامعه‌ای منزوی و انسان‌هایی بی‌نشاط و در خود فرورفته می‌شود.

دلایل زندگی مجردی در نگاه بیش‌تر جامعه‌شناسان مشترک است. «نسرین دانایی» جامعه‌شناس می‌گوید: «خانه‌های تک‌نفره و مجردی گرچه به استقلال افراد کمک می‌کند، زمینه را برای گسترش فساد نیز فراهم می‌سازد. تأخیر در ازدواج و افزایش طلاق از مهم‌ترین عوامل رشد و فزونی یافتن خانه‌های مجردی، خصوصاً در بین پسران است.»

او درباره‌ی شروع سن زندگی مجردی می‌گوید: «معمولاً زمانی‌ که حالت تعارض در خانواده زیاد می‌شود و والدین احساس جوان خود را درک نکرده و اختلاف نظرهای شدیدی به‌وجود می‌آید، جوانان نیاز جداکردن خانه‌ی خود را احساس می‌کنند. وقتی افراد به هجده‌سالگی می‌رسند، احساس استقلال‌طلبی می‌کنند و بعضی از خانواده‌ها به‌دلیل این‌که حدومرز خود را در دخالت در مسائل خصوصی جوان نمی‌شناسند، او را با دست خودشان بیرون از خانواده می‌فرستند.

والدین وقتی با جوان صحبت می‌کنند حالت‌های اندرزگونه، حکیمانه و تحکم‌آمیز دارند و او را کودک می‌نامند؛ ولی جوان احساس بزرگی کرده و استقلال‌طلبی را دوست‌ دارد؛ در نتیجه تعارضات بالا می‌گیرد. جوانان در 18 تا 23سالگی دوست‌دارند به خانه‌ی مجردی بروند؛ ولی چون در ایران امکاناتش را ندارند، معمولاً اقدام نمی‌کنند و زندگی در خانه‌های مجردی از 25سالگی به بالا شروع می‌شود.»

او درباره‌ی دلایل زندگی مجردی می‌گوید: «دلایل روند رو به افزایش خانه‌های تک‌نفره در ایران را می‌توان از سه جهت دید: تأخیر در سن ازدواج؛ خیلی از افراد چون ازدواج نکرده‌اند و احساس می‌کنند در سنی هستند که نمی‌توانند به دلیل اختلاف‌نظر و تعارض کنار خانواده‌ی خود زندگی کنند، به خانه‌های مجردی می‌روند. دلیل دیگر افزایش طلاق است؛ وقتی آسیبی مثل طلاق در جامعه زیاد می‌شود، افراد تا مدت طولانی به صورت مجردی زندگی کرده و تمایلی به زندگی همراه خانواده‌ی پدر و مادری خود ندارند. تأثیر فرهنگ‌های دیگر از طریق رسانه‌های تکنولوژیک مانند سریال‌هایی که از ماهواره پخش می‌شود نیز، یکی دیگر از دلایل به‌وجود آمدن فرهنگ خانه‌های مجردی است.»

اما پسران بیش‌تر تمایل به زندگی مجردی دارند یا دختران؟ این جامعه‌شناس معتقد است: «درصد خانه‌های تک‌نفره‌ی پسران در جامعه‌ی انتقالی ایران بیش‌تر است. هنوز به مدرنیته نرسیده‌ایم و خانواده‌های سنتی زیاد داریم. در کلان‌شهری مثل تهران تعداد خانه‌های تک‌نفره‌ی دخترها زیاد است؛ ولی در شهرستان‌ها و استان‌های دیگر تعدادشان خیلی کم است؛ مگر این‌که خانواده‌ای اجازه‌ی تحصیل دختر خود را در یک کلان‌شهر بدهد تا با پایان دوران دانشجویی به خانواده برگردد.»

جامعه‌ی ایران در مسیر تحول است و این تغییرها نتایجی در پی دارد که یکی از این نتایج، رواج نوع خاصی از سبک زندگی است؛ چراکه امروز روند فردگرایی در زندگی مدرن در حال تقویت است و افراد به سمت حفظ آزادی‌های فردی و شرایطی که بتوانند بدون هیچ مزاحمی خواسته‌ها و سلیقه‌های خود را اعمال کنند، گرایش پیدا کرده‌اند.

***

کارشناسان اجتماعی درباره‌ی پی‌آمدهای رشد خانه‌های مجردی هشدار می‌دهند. اگرچه برخی افراد به علت شرایط  زندگی خود ناچار به استفاده از این خانه‌ها هستند، جوانانی هم وجود دارند که به خاطر قطع رابطه از خانواده یا مشکلاتی دیگر به این خانه‌ها پناه می‌برند.

زمانی در جامعه‌ی ما وقتی یک نفر می‌خواست به سمت خانه‌ی مجردی برود، در افکار عمومی یک محدودیتی روی او بود؛ ولی الآن این محدودیت دیگر نیست.

اگرچه مقابله با هنجار‌های فرهنگی - اجتماعی نیازمند روش‌های خاص و البته دشوار است،  کارشناسان هشدار می‌دهند: نباید دست روی دست گذاشت و فقط شاهد از بین رفتن استعداد‌های جوانان ایرانی در خانه‌های مجردی بود.

فهرست عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان