جهت بزرگنمایی عکس کلیک نمایید
 
شماره 124
آخرین شماره ها
نشریات دیگر

نگاهی به کتاب «راه‌کارهای عملیِ درمان وسواس»


(اثر آیت‌الله حسین مظاهری)

رامین باباگل‌زاده

همواره در جوامع بشری، انسان‌هایی زندگی می‌کرده‌اند که دارای ظاهری سالم بوده‌اند، اما نوعی تفاوت آشکار در اعمال و رفتار آنان از کردار رایج و متعارف افراد عادی جامعه وجود داشته است. این‌ افراد که در همه‌ی جوامع بشری و در میان پیروان همه‌ی ادیان و مذاهب، حضور داشته و دارند، بیش از حدّ متعارف در امور معمولی ـ اعم از مادی و معنوی ـ سخت‌گیری می‌کنند، به همه‌چیز شک دارند، به کسی اطمینان نمی‌کنند و در بسیاری از امورِ زندگی، کارهای خود (حتی عبادات) را با تردید انجام می‌دهند یا به اسراف فراوان مبتلا می‌شوند. به این افراد که متأسفانه در همه‌ی جوامع اسلامی، حتی در میان طلاب و دانشگاهیان نیز یافت می‌شوند، افراد «وسواسی» گفته می‌شود!

وقتی کسی دچار این بیماری می‌شود، باعث عذاب و زحمت خود و اطرافیان می‌گردد؛ لذا باید به زودی درصدد درمان آن برآید. بر همین اساس بحث درباره‌ی آن، برای کسانی که دچار این بیماری شده‌اند بسیار ضروری است؛ زیرا وسواس باعث می‌شود دین و دنیای افرادِ مبتلا به آن و اطرافیان‌شان، در مخاطره‌ی عجیبی واقع شود و حتی زندگیِ روزمره برای آن‌ها سخت گردد؛ بنابراین، فرد وسواسی باید به خدا پناه ببرد و به‌طور جدی فکر درمان خود باشد.

از آن‌جا که دین مبین اسلام، هیچ‌یک از معضلات و مشکلات بشری را بی‌پاسخ نگذاشته و حتی برای اصلاح موارد بسیار جزئی هم راه‌کار ارائه کرده است، درمان وسواس را نیز رها نکرده و برای آن راه‌کارهای عملی و مفیدی دارد. بهترینِ این راه‌کارها در روایات ارزش‌مندی از جانب معصومانU به دست ما رسیده است و نیز در سیره‌ی زندگانی آن بزرگواران وجود دارد. در این‌جا به چند روایت اشاره می‌شود:

* صحابه‌ی رسول خداj از خود ایشان و بعضی همسران نقل کرده‌اند که پیامبر و همسرش با یک کوزه‌ی آب، هر دو، خود را تطهیر و هر دو غسل کرده‌اند.

* عبدالله بن سنان می‌گوید: نزد امام صادقm درباره‌ی مردی که در وضو و نمازش دچار وسواس بود، صحبت کردم و گفتم: «با این حال، مرد عاقلی است.» امامm فرمودند: «این چه عقلی است که با وجود آن، از شیطان پیروی می‌کند؟» پرسیدم: «چگونه فرمان شیطان می‌برد؟» فرمودند: «از او بپرس وسوسه‌ای که به او دست می‌دهد، از چیست؟ قطعاً به تو خواهد گفت از عملِ شیطان است.»

* امیرالمؤمنینm فرمودند: «باکی ندارم از این‌که بر تن یا لباس من ادرار باشد یا آب، وقتی که نمی‌دانم.»

* شخصی خدمت امام صادقm آمد و درباره‌ی خوردن پنیر سؤال کرد. حضرت فهمیدند که این شخص، وسواسی است. پولی به غلام‌شان دادند و فرمودند: «برو پنیر بخر و بیاور!» غلام هم پنیر را آورد و حضرت از آن خوردند. دوباره آن شخص درباره‌ی پنیر سؤال کرد. امام صادقm فرمودند: «مگر ندیدی آن را خوردم؟» گفت: دیدم؛ اما دوست دارم از خودتان بشنوم! حضرت فرمودند: «در مورد پنیر و غیر آن به تو می‌گویم هر چه که در آن حلال و حرامی بود، بر تو حلال است تا آن‌که مورد حرام را به‌طور مشخص بشناسی؛ در آن صورت بر تو حرام است و ترکش واجب.»

* شخصی از امام صادقm پرسید که وقتی برای قضای حاجت به مستراح می‌روم، احساس می‌کنم ذرات ریز ادرار بر پاچه‌ی لباسم می‌پاشد؛ اگرچه شاید به قطره نرسند و نتوان آن را دید، چه باید کرد؟ حضرت فرمودند: «پیش از ورورد به مستراح، پاچه‌ی لباس خود را خیس کن و دیگر تفحص نکن! جامه‌ات پاک است.»

* راوی از امام صادقm می‌پرسد: «دماغم خون افتاده و نمی‌دانم به لباس‌هایم ریخته است یا نه!» حضرت فرمودند: «قبلاً به طهارت لباست یقین داشتی و حال، شک داری که نجس شده یا نه؛ پس یقینت را با شک نقض نکن!» باز می‌پرسد: «یابن‌رسول‌الله! آیا لازم است تفحص کنم و ببینم لباسم نجس شده یا نه؟» امامm فرمودند: «لازم نیست نگاه کنی!» (همه‌ی این روایات، از کتاب مورد بحث نقل شده است.)

به درمان بیندیشیم

بنابراین از نظر اسلام، بیماری وسواس ـ چه فکری و چه عملی ـ قابل درمان است؛ به شرط آن‌که شخص وسواسی با مراجعه به فتاوای مراجع تقلید و علمای وارسته، صددرصد به دستورهایی که در این باره ارائه می‌شود، عمل کند و از اصرار بی‌جا پرهیز نماید؛ زیرا در برخی موارد لجاجت و عدم حرف‌شنوی بیماران، موجب طولانی شدن مدت درمان و در نتیجه، عدم بهبودی آنان می‌شود که در این صورت مراجعه به روان‌پزشک متخصص و متدین توصیه می‌گردد.

از قدیم، متخصصان طب سنتی، روش تغذیه‌ی ویژه‌ای را برای درمان وسواس، توصیه می‌کردند که بسیار راه‌گشاست. این روش بر پایه‌ی شناخت طبع و مزاج فرد و نزدیک کردن جسم و وران او به «اعتدال مزاجی» به درمان می‌پردازد و بحمدالله امروز گسترش نیز یافته است.

کتابی کاربردی

کتاب «راه‌کارهای عملیِ درمان وسواس»، اثر آیت‌الله مظاهری با روی‌کردی کاربردی، سعی می‌کند این معضل اخلاقی را ارزیابی کرده، از تبعات دنیوی و اخرویِ آن بگوید و راه‌هایی برای درمان آن ارائه دهد؛ البته راه‌هایی که مؤلف، خود، اثربخشیِ آن را تحت شرایطی، تضمین کرده است.

این کتاب، دو بخش کلی دارد؛ بخش اول به تبیین وسواس و ارائه‌ی روش درمان آن اختصاص دارد. از عناوین این بخش می‌توان به این موارد اشاره کرد: «شیطان و راه‌های گمراهی بندگان»، «تعریف وسوسه و وسواسی»، «اقسام وسوسه» و «وسواسی، خنّاس خودش». هم‌چنین در این بخش، هفت راه برای درمان وسواس، ارائه می‌شود. این راه‌ها عبارت‌اند از: دعا و توسّل، کمک گرفتن از نماز، تقوا و اجتناب از گناه، بی‌اعتنایی، انتخاب الگو، تلقین و مراقبه. بخش دوم نیز، شامل مسائل فقهی مختص به وسواسی است که برگرفته از رساله‌ی عملیه‌ی ایشان است. در این بخش، چند مسئله‌ی شرعی و دویست استفتا درباره‌ی وسواس درج شده است.

چند نکته

آیت‌الله مظاهری ذیل عنوان «وسواسی، خنّاس خودش» می‌نویسد: «گاهی آن خنّاسِ اِنسی یا جنّی، خود انسان است که وسوسه‌گر خود می‌شود و وسواسی این‌طور است؛ شیطان در پوستش رفته است و از راه عبادت، او را بدبخت می‌کند. یک ساعت طول می‌کشد تا یک غسل انجام دهد؛ در آخر هم آن غسل را قابل‌قبول نمی‌داند و می‌گوید: «نشد!» این‌گونه رفتار او حرام است. یک غسل حداکثر باید پنج دقیقه طول بکشد. وضویی که باید در عرض نیم‌دقیقه یا یک‌دقیقه انجام شود، نیم ساعت به طول می‌انجامد! این شیوه‌ای غلط و مستلزم اسراف و اسراف نیز گناه کبیره است. هیچ اسلامی و هیچ مرجع تقلیدی نگفته است که ما باید این‌طور وضو بگیریم. آیت‌الله مرعشی‌نجفیq برای این‌که طریقه‌ی صحیح وضو گرفتن را به دیگران یاد بدهد، گاهی در جلسه وضو می‌گرفت؛ یک قمقمه‌ی آب همراه ایشان بود. آن را برمی‌داشت و یک مشت آب به صورت می‌زد، یک مشت به دست راست و یک مشت هم به دست چپ و مسحِ سر و پاها را انجام می‌داد و راه می‌افتاد به سمت حرم برای نمازجماعت. مرجع تقلیدی که هشتاد سال در زمینه‌ی اسلام کار کرده، این‌طور وضو می‌گیرد! استاد بزرگوار ما حضرت آیت‌الله بروجردیq با وجود گِل‌های داخل کوی و برزن که به عبای ایشان می‌چسبید، مقید بودند با همان وضعیت نماز بخوانند.» آیت‌الله بروجردی حتی به یک شخص وسواسی در جواب سؤالش نوشتند که تو چون وسواسی هستی، با همان بدن و لباسی که فکر می‌کنی نجس است، نماز بخوان که نمازت هم صحیح است (متن این سؤال و جواب با دست‌خط ایشان در کتاب «یادنامه‌ی مرحوم آیت‌الله مرتضوی لنگرودی» چاپ شده است).

آیت‌الله مظاهری در جایی دیگر می‌نویسند: «استاد بزرگوار ما، آیت‌الله‌العظمی محقّق دامادq نقل می‌کردند که یکی از روحانیون، سر حوض مدرسه‌ی فیضیه با خودش کلنجار می‌رفت؛ یعنی یک مقدار وضویش را طول می‌داد. مؤسس بزرگ حوزه‌ی علمیه‌ی قم، آیت‌الله‌العظمی حاج‌شیخ عبدالکریم حائریq این صحنه را دیدند. جمله‌ای در گوشش گفتند و رفتند. آیت‌الله دامادq می‌گفتند که این فرد دیگر تا عمر داشت، برای وضو گرفتن سرِ حوض مدرسه دیده نشد. بعدها از او پرسیدم: «حاج‌شیخ چه گفت؟» گفت: «مرحوم حاج‌شیخ عبدالکریم گفت که اگر مردم این وضو را از تو یاد بگیرند و خیال کنند وضوی اسلام این است، در روز قیامت چه جوابی داری؟» و چنان‌که نقل کرده‌اند، خود آیت‌الله‌العظمی حائری وقتی برای وضو گرفتن سر حوض می‌آمدند، یک مشت آب به صورت می‌زدند، یک مشت آب به دست راست و یک مشت آب به دست چپ و مسح سر و پاها را می‌کشیدند و می‌رفتند به همان مَدرَس (شبستان) زیر کتاب‌خانه‌ی مدرسه‌ی فیضیه و نمازجماعت می‌خواندند؛ یعنی وضوی ایشان یک‌دقیقه بیش‌تر طول نمی‌کشید. این وضوی یک مرجع تقلید است. وضویی که اسلام از ما خواسته، غیر از این نیست. خود من حضرت امام خمینیq را دیدم که مقیّد بودند با همین گل‌ها و ترشّحات، نماز بخوانند؛ حتی برای من نقل کردند که روزی عمّامه‌ی حضرت آیت‌الله‌العظمی حائری در صحن حمّام عمومی افتاد و ایشان عمامه را برداشتند و بر سر گذاشتند.»

استفتائات وسواس

* در روستای ما حیوانات و پرندگان حرام‌گوشت (مانند سگ و کلاغ) بسیار وجود دارند؛ آیا هنگامی که برف و باران در کوچه‌ها یا صحن‌های منازل می‌بارد، آب‌هایی که به بدن یا لباس اصابت می‌کند، نجس است؟

ـ پاک است.

* در روزهای بارانی به دلیل رفت‌وآمد مردم، اکثر کوچه و خیابان‌ها نجس می‌شود؛ در چنین مواقعی باید چه کنم؟

ـ کوچه‌ها، خیابان‌ها، دست‌شویی‌ها، بازارها، همه و همه محکوم به طهارت است و تفحص لازم نیست؛ بلکه جایز نیست. و اجتناب لازم نیست؛ بلکه اگر موجب اختلال در کارهای عبادی یا غیرعبادی شود، جایز نیست.

* منزل ما از نظر طهارت مشکل دارد؛ فرش‌ها، درب‌ها، دیوارهای اتاق‌ها، پنجره‌ها، پرده‌ها، بخاری، کتاب‌ها، رخت‌خواب‌ها و خلاصه تمام زندگی ما نجس است. گفتم نامه‌ای برای شما بنویسم تا بلکه در مورد من فتوای خاصّی بدهید و این‌جا من را از معافیت مخصوصی درباره‌ی چیزهایی که تا به حال نجس شده، برخوردار سازید.

ـ باید همه‌جای منزل را پاک بدانید و عملِ شما باید در آن منزل، عملِ پاک بودن منزل باشد.

* چند سالی است که به بیماری وسواس مبتلا شده‌ام و این موضوع مرا بسیار عذاب می‌دهد. روز به روز این حالت در من تشدید می‌شود تا جایی که در همه‌چیز شک می‌کنم و همه‌ی زندگی‌ام بر پایه‌ی شک استوار شده است. بیش‌ترین شکّ من در مورد غذا و اشیای مرطوب است؛ به همین دلیل نمی‌توانم مثل دیگران، عادی زندگی کنم. وقتی وارد مکانی می‌شوم، فوری جوراب‌هایم را از پایم بیرون می‌آورم؛ چون فکر می‌کنم جوراب‌هایم عرق کرده و بر اثر تماس با نجس، نجس خواهد شد. حتّی بر سجّاده هم نمی‌توانم بنشینم! هر وقت روی آن می‌نشینم، بر اثر وسوسه‌ی نفس بلند می‌شوم تا مبادا پرزهای سجاده به لباس‌هایم بچسبد و مجبور به شستن آن‌ها شوم؛ لطفاً مرا راهنمایی فرمایید!

ـ باید به آن‌چه نوشته‌اید و نظایر آن، اهمیت ندهید و اهمیت دادن، حرام است؛ اگر مدتی اهمیت ندادید، حتماً خوب می‌شوید.

* من در انجام غسل، خیلی وسواس دارم و هر غسلی یک ساعت تا یک ساعت و نیم طول می‌کشد؛ طوری که بعضی اوقات نمازم قضا می‌شود؛ برای رفع این مشکل لطفاً راهنمایی‌ام کنید!

ـ کار شما حرام است و باید غسل شما بیش از ده دقیقه طول نکشد؛ بلکه ده دقیقه هم زیاد است.

* دختر جوانی مبتلا به جوش صورت هستم که مواقعی این جوش‌ها خون می‌افتد؛ به‌خصوص بعضی از مواقع که می‌خواهم وضو بگیرم و نماز بخوانم، متوجه می‌شوم که یکی از جوش‌ها خون افتاده؛ آن‌قدر صبر می‌کنم که دیگر یک سر سوزن از این خون باقی نماند و بعد وضو بگیرم؛ چون می‌ترسم حتی اگر به مقدار یک سر سوزن خون باقی باشد، آبی که برای وضو به صورتم می‌زنم، موجب پخش شدن خون شود! آیا این‌همه حساسیت لازم است؟ چون باعث می‌شود که از نماز اول وقت بگذرد و حتی یک روز، موجب قضا شدن نماز صبحم شد؛ این موضوع اعصاب مرا به هم ریخته و موجب آزار من شده است. لطفاً راهنمایی فرمایید!

ـ باید حساس نباشید؛ به‌طور متعارف که عمل کنید، کفایت می‌کند.

فهرست عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان