جهت بزرگنمایی عکس کلیک نمایید
 
شماره 124
آخرین شماره ها
نشریات دیگر

نگاه اسلام به ورزش و بازی


مهدی خسروی(میم زندگی)

mimzendegi@gmail.com

 

یکی از تفریحاتی که در اوقات فراغت می‌توان انجام داد، فعالیت‌های جسمی است که با اندام و اعضای بدن انجام می‌شود و شامل تحرّک و ورزیدگی بدن است. این نوع فعالیت‌ها، در گذشته بیش‌تر به شکل بازی‌های مختلف انجام می‌‌شد و اکنون بیش‌تر در فعالیت‌های ورزشی دیده می‌شود.

«ورزش» پدیده‌ای است که نیاز به تعریف ندارد و برای همه شناخته‌شده است. منظور از ورزش در شکل تفریح و اوقات فراغت، ورزش کاملاً حرفه‌ای که به صورت شغل و کسب درآمد انجام شود یا بیش‌ترین سهم را از اوقات زندگی بگیرد، نیست؛ بلکه منظور تحرّک بدنی است که می‌تواند در خانه، بوستان‌های شهری، مکان‌های ورزشی و مانند آن، در قالب ورزش یا بازی، به‌صورت فردی یا جمعی انجام بگیرد.

در زندگی امروزی، برای فعالیت‌های بدنی، بهترین گزینه، ورزش است. امروز ورزش موضوع جذابی است که با مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سلامت و بهداشت همگانی گره خورده است و درباره‌ی آن، از نگاه جامعه‌شناختی و روان‌شناختی و... سخن بسیار است. در این نوشتار کوتاه، به ورزش و نقش آن در سلامتی و تفریحات سالم، با نگاه دینی اشاره می‌شود.

ورزش و سلامت جسمانی و روانی

در نگاه اسلام، انسان امانت‌دار خداوند است و با جسم و جان، برای زندگی و بندگی آفریده شده است؛ از این‌ رو، طبق دستورهای دینی، حفظ تن‌درستی (بدن سالم) و حفظ نفس (روان سالم) که امانت الهی هستند، بر او واجب است و آسیب‌رساندن به تن و روان، حتی در شرایط سخت و مصیبت، حرام است و در مواردی نیز جریمه (دیه) دارد.

در معارف اسلامی به موضوع سلامتی جسم و جان و مسائل پیرامون آن زیاد اشاره شده است؛ برای مثال، قرآن، در کنار علم و دانش، نیروی جسمانی را برای طالوت که مأمور مبارزه با طاغوتی به نام جالوت است، امتیاز شمرده شده است(1). جالب است که طبق خواست الهی، در لشکر طالوت، جوانی نیرومند و قوی به نام داوود شرکت دارد(2) که با استفاده از قلاب‌سنگ (فلاخن) و ضربه به پیشانی جالوت، او را از پا درمی‌آرود و موجب پیروزی سپاه بنی‌اسرائیل می‌شود؛ البته بدیهی است که تمام شخصیت انسان در قالب نیروی جسمانی قرار ندارد و در آیات قرآن، برای طالوت و داوود، علاوه بر قدرت جسمانی، نعمت حکمت و دانش و آن‌چه برای زندگی و بندگی الهی لازم است، ذکر شده است. نمونه‌ی دیگر، قدرت بدنی و نیرومندی امام علیm است که درباره‌ی آن در متون روایی و تاریخی گزارش‌های زیادی وجود دارد؛ مانند مبارزه‌ی حضرت در نبرد خیبر و کندن درب سنگین قلعه‌ی خیبر.

در روایات معصومانU نیز درباره‌ی سلامتی تن و روان، عوامل مؤثر بر آن و پیش‌گیری و مبارزه با بیماری‌ها و... و گونه‌هایی از فعالیت‌های بدنی، بسیار سخن رفته است. در این باره کتاب‌های مختلفی منتشر شده است که علاقه‌مندان می‌توانند به آن‌ها مراجعه کنند(3).

هم‌چنین در پزشکی سنّتی و نوین، درباره‌ی سودمندی ورزش و فعالیت‌های بدنی برای جسم و روان انسان، مطالعات فراوانی صورت گرفته است. چکیده‌ی آن به‌ویژه برای زندگی مدرن و کم‌تحرّک امروزی بشر چنین است که اعضا و اندام انسان با تحرّک و فعالیت بدنی و ورزشی مناسب و متعادل، سالم‌تر و توان‌مندتر می‌شوند و طول عمر مفیدتری پیدا می‌کنند و نیز شادابی، نشاط و سلامت روانی را در او افزایش می‌دهد؛ بنابراین، چنین انسانی در زندگی مادی و معنوی، موفق و خوش‌بخت است.

از سوی دیگر، در متون اسلامی، تنبلی، کسلی و بیکاری نکوهش شده و از انسان مؤمن خواسته شده است از تنبلی، کم‌همّتی، بی‌حوصلگی و بیکاری دائمی پرهیز کند که برای دین و دنیای آدمی زیان‌بار است(4).

از این ‌رو، در اسلام به کار و تلاش برای زندگی و بعد از آن به عبادت یا فعالیت‌های مفید فراوان سفارش شده است. درباره‌ی امیرمؤمنانm روایت شده است: «هنگامی که از جهاد فارغ می‌شد، به آموزش مردم و داوری میان آن‌ها مشغول بود و پس از آن در باغچه‌ی خود با دست خویش کار می‌کرد و هنگام کار ذکر خدا بر زبانش جاری بود(5).»

انواع فعالیت‌های جسمی و ورزشی

فعالیت‌های جسمی و ورزشی، در یک تقسیم‌بندی، در دو نوع قرار می‌گیرند:

1. ورزش سالم، قانونی، مجاز و خردمندانه؛

 2. ورزش ناسالم، غیرمجاز و نامعقول.

هرچند در اسلام، سخنی از انواع ورزش‌های جدید نیامده است، براساس اصولی که برای زندگی انسانی و مؤمنانه ترسیم شده، این تقسیم‌بندی که خرد و عقل نیز آن را تأیید می‌کند، درست است. بنا بر دیدگاه قرآن و روایات اسلامی، همه‌ی فعالیت‌های ورزشی مجاز و در شأن انسان نیست؛ مانند ورزش‌هایی که شامل قمار، آسیب‌رساندن به خود یا دیگران، استفاده از روش‌های غیرانسانی، فراموشی مسائل اساسی جامعه، اهداف غیرعقلایی و بیهوده، اهداف استعماری و ضدانسانی است.

از سوی دیگر، از نگاه دینی، فعالیت‌های جسمی- حرکتی، به شرایط و ویژگی‌های اقلیمی و انسانی جوامع و ملّت‌های مسلمان و نیز منافع کلان آن‌ها در حوزه‌های مختلف بستگی دارد؛ از این ‌رو، در عصر پیامبر اسلام و نیز دوران امامت معصومان، با توجه به این شرایط و منافع (مانند حفظ توان جسمی مؤمنان در دفاع از سرزمین‌های اسلامی) به بعضی از فعالیت‌های جسمی و بدنی سفارش و تأکید شده است که برخی از آن‌ها در قالب ورزش‌های جدید و امروزی نمود دارد؛ مانند: اسب‌سواری و شترسواری، تیراندازی، شنا، شمشیربازی، پیاده‌روی و کوه‌نوردی، کشتی، وزنه‌برداری، ورزش‌های رزمی. در این مجال کوتاه به دو مورد اشاره می‌شود(6).

اسب‌سواری: در قرآن به اسب و مزیّت‌های آن در رزم و نبرد، سواری‌دادن و زینت‌بودن اشاره شده است(7). در سنّت پیامبر اسلامj نیز اسب و مسابقات اسب‌دوانی جایگاه ویژه‌ای داشت. ایشان اسب و پرورش اسب را از سرگرمی‌ها و تفریحات سالم و شایسته‌ی مؤمن می‌دانست(8) و درباره‌ی ارزش اسبان رزمندگان اسلام فرموده است: «اسبان رزمندگان اسلام، در بهشت نیز اسبان آن‌ها خواهند بود(9).»

رسول خداj مسابقات اسب‌دوانی را دوست داشت و گاهی شرکت می‌کرد و جوایز آن را از درآمد خویش می‌داد(10). هم‌چنین در کنار مسابقات اسب‌دوانی، مسابقات شترسواری نیز انجام می‌گرفت و از امام صادقm روایت است حضرت پیامبر شتری داشت که هیچ‌وقت عقب نمی‌افتاد؛ اما در یک مسابقه، شتر عرب بادیه‌نشینی از آن پیشی گرفت!(11)

تیراندازی: تیراندازی نزد پیامبر و امامان معصومU ارزش‌مند و محبوب بود. پیامبر می‌فرمود «به پسران، تیراندازی و شنا بیاموزید(12).» امام صادقm در مسابقات تیراندازی و اسب‌دوانی حضور داشت(13).

یکی از مسابقات مشهور تاریخی تیراندازی، شرکت امام باقرm در مسابقه‌ی تیراندازی فرماندهان نظامی در حضور هشام (خلیفه‌ی عباسی) بود. حضرت به اصرار هشام شرکت جست و نُه تیر رها کرد که هر یک تیر قبلی را می‌شکافت و به وسط خال می‌خورد(14).

پی‌نوشت‌ها:

1. بقره، آیه‌ی 247: «وَ زادَهُ بَسطَةً فِی العِلمِ وَ الجِسمِ».

2. بقره، آیه‌ی 251: «وَ قَتَلَ داودُ جالوتَ و أتاهَ اللهُ المُلکَ وَ الحکمَةَ و عَلَّمَةَ مِمّا یَشاءُ».

3. مانند «دانش‌نامه‌ی احادیث پزشکی» که با تلاش محمّد محمّدی ری‌شهری و دیگران، از سوی مؤسسه‌ی دارالحدیث (قم)،  در قطع‌های مختلف و با ترجمه‌ی فارسی منتشر شده است.

4. ر. ک: تحف‌العقول، ص300 و 304؛ الارشاد شیخ مفید، ج1، ص 298.

5. عُدّة الداعی، ص111.

6. برای کسب اطلاعات بیش‌تر نک: کتاب «ورزش در اسلام» به قلم حسین صبوری، که تاکنون در دو ویراست، از سوی چند ناشر بارها چاپ شده است.

7. انفال، آیه‌ی 60؛ نحل، آیه‌ی8 8. الکافی، ج5، ص 50.

9. الکافی، ج5، ص3.

10. قُرب الاِسناد، حمیری، ص87.

11. المحاسن، ص122.

12. النوادر، راوندی، ص49؛ الجعفریات، ابن‌اشعث، ص98.

13. الکافی، ج5، ص50.

14. دلائل الاِمامة، طبری، چاپ بعثت، ص233.

فهرست عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان