جهت بزرگنمایی عکس کلیک نمایید
آخرین شماره ها
نشریات دیگر
عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان

فصل 1 بخش 4: نقش ناسیونالیسم در سقوط امپراطوری عثمانی



ناسیونالیسم در دوران معاصر و نزدیک به معاصر، به دو شکل ظهور کرد:

ـ ناسیونالیسم تجزیه‏کننده

ـ ناسیونالیسم متحدکننده

متأسفانه ناسیونالیسمی که جهان اسلام را در بر گرفت از نوع دوم بود. این ناسیونالیسم همزمان با ظهور پدیده صهیونیسم، از سوی استعمارگران در کشورهای اسلامی نفوذ یافت .

ناسيوناليسم مسلمانان در قرن نوزدهم، ابتدا در مصر و سپس در سوريه و عثماني و بعدها در ايران ظهوركرد. بر مبنای این اندیشه، ملت، منافع ملت و وحدت ملي بهترين شيوه پاسخگويي به ضعف و انحطاط جوامع موجود بود. در بين عرب‏ها «نجيب عازوري» و «ساطع الحصري»، در ميان تركان «ضياء گوك آلپ»، «تكين آلپ» و «مصطفی کمال» و در ميان ايرانيان «فتحعلي خان آخوندزاده» و «ميرزاآقاخان كرماني» از پيروان اين استراتژي بودند .

1. ناسیونالیسم ترکی

«نامق كمال» يكي از معروف‏ترين اعضاءِ تركان جوان مي‌باشد كه موفق شد براي اولين بار در ناسيوناليسم ترك كلمات ادبي بمانند وطن، حريت، مشروطيت، و غيره به كار برد و اين كلمات براي تركهاي آن زمان تازگي داشت.

عثمانی‏ها در جنگ جهانی شکست خوردند و سرزمين‏هاي عربي امپراطوري عثماني بين رهبران عرب تقسيم و كشورهاي عراق، اردن، سوريه، لبنان و عربستان درنتيجه آن تاسيس شدند. اما «مصطفي کمال آتاتورك» موفق شد ارتش عثماني و هسته اصلي امپراطوري را در مقابل نيروهاي اروپايي حفظ كنند و جمهوري تركيه جديد را تشكيل دهند. نهاد خلافت تا سال 1924 باقي ماند اما آن سال مجلس ملي كبير تركيه طي صدور قانوني خلافت را ملغي اعلام كرد. دراين دوران شور و شوق ناشي از نهضت تجديد ديني تحت رهبري سيد جمال و محمد عبده فروكش كرده بود .

اعلام انحلال خلافت ، بحثهاي شديدي در جهان اسلام ایجاد کرد؛ اما ناسيوناليسم ترك تحت رهبري آتاتورك با بقاء نهاد خلافت در تضاد بود. خلافت در اصل در دو مرحله برچيده شد. در مرحله نخست در نوامبر 1922 مجلس كبير ملي تركيه سلطنت را از خلافت جدا كرد. مقرر گرديد كه جمهوري جاي سلطنت را بگيرد. سلطان وحيدالدين ازمقام خلافت خلع شد و برادرش «عبدالمجيد» بعنوان خليفه مسلمين روي كارآورده شد. درمرحله دوم ، همانطور كه گفته شد مجلس كبير ملي در 1924  خلافت را بطور كلي ملغي اعلام كرد. كمال پاشا (یا همان آتاتورك آینده) رهبر تركيه نوين در توجيه اين اقدام گفت: «مسلمانان از خليفه عثماني حمايت نمي‏كنند و تنها تركها بار خلافت را بدوش مي‏كشند. ايراني‏ها ، افغاني‏ها و آفريقايي‏ها هم به طور كلي خليفه عثماني راقبول ندارند».

 

2. ناسیونالیسم عربی

ناسيوناليست‏هاي عرب نیز از اعلام انحلال خلافت از سوی پارلمان ترکیه شادمان شدند چون خلافت را خاص خود مي‏دانستند و مخالف سلطه تركيه بودند. به نظر آنها خلافت تركيه، پوششي براي پيشبرد سياست‏هاي پان تورا نيسم و پان تركيسم بود. از جمله این افراد «عبدالرحمن كواكبي» بود كه در كتاب ام القري مساله خلافت عرب رامطرح كرد. «نجيب عازوري» يكي از رهبران نهضت بيداري عرب و نويسنده يقظة العرب نيز از اين امر استقبال كرد.