جهت بزرگنمایی عکس کلیک نمایید
آخرین شماره ها
نشریات دیگر
عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان

فصل 1 بخش 1: شناخت مختصر خاورمیانه



به منطقه‏ای به گستره فلات ایران و بین‏النهرین تا شرق و جنوب مدیترانه و شمال آفریقا، اصطلاحاً "خاورمیانه" گفته می‏شود؛ منطقه‏ای که از نخستین خاستگاه‌های تمدن جهان بوده‌است.

خاورمیانه زادگاه ادیان مهمی چون زرتشتی، یهودیت، مسیحیت و اسلام است؛ بسیاری از باورها و آیین‌های جهان از اینجا برخاسته‌اند؛ نخستین یافته‌های آدمی در اینجا بوده؛ و نخستین قانون‌های جهان در اینجا نوشته شده‌است.

اما اصطلاح "خاورمیانه" کلمه‏ای اصیل نیست؛ بلکه واژه‌ای است که اروپاییان استعمارگر ـ بویژه بریتانیایی‏ها ـ با توجه به موقعیت جغرافیایی خود بر روی منطقه وسیعی از آسیا و آفریقا نهادند. به عبارت دیگر اگر شهر لندن یا اروپای غربی را مرکز جهان فرض کنیم، آنگاه اروپای شرقی، بالکان و  بخشی از آسیای غربی "خاور نزدیک"، آسیای جنوب غربی و شمال آفریقا "خاور میانه" و بخش شرقی قاره آسیا "خاور دور" خواهد بود.

لذا این منطقه تنها از دید یک انگلیسی یا اهل اروپای غربی، در مشرق و خاور واقع شده در حالیکه همین منطقه برای یک هندی، منطقه‌ای غربی و برای یک روسی در جنوب واقع شده ‌است.

 

 

خاورمیانه کجاست؟

برای خاورمیانه تعاریف گوناگونی شده و کشورهای مختلفی را در آن قرار داده‏اند؛
از جمله:

ــ منطقه‌ای است که سرزمین‏های میان دریای مدیترانه و خلیج فارس را شامل می‌شود.

ــ منطقه‏ای که بخشی از آفریقای شمالی و اوراسیا را در برمی‌گیرد.

ــ سرزمین‏های ایران، افغانستان، آسیای مرکزی، ترکستان و قفقاز.

ــ ناحیه‌ای در جنوب غربی آسیا و دربرگیرندهٔ کشورهای بین ایران و مصر.

بنابر این تعاریف، کشورهای اردن،  امارات متحده عربی،  ایران،  بحرین،  ترکیه،  سوریه،  عراق،  عربستان سعودی،  عمان،  قطر،  کویت،  لبنان،  مصر،  یمن و  فلسطین کشورهای خاورمیانه هستند. اما پس از طرح‏های آمریکایی و غربی سال‏های اخیر ـ نظیر خاورمیانه جدید و خاورمیانه بزرگ ـ  واژه بسط يافته خاورمیانه شامل کشورهای افغانستان، پاکستان، قفقاز، آسیای مرکزی و آفریقای شمالی نیز شده است.

این ناحیه گروه‌های فرهنگی و نژادی گوناگونی از قبیل عرب، فارس، بربر، ترک، کرد، آسوری و ...  را در خود جای داده ‌است و زبان‌های اصلی این منطقه عبارت است از عربی، فارسی، ترکی، کردی و آسوری.

بنابراین شاید صحیح‏تر این باشد که بگوییم اصطلاح خاورمیانه شناسندهٔ منطقه‌ای فرهنگی است که «غالب بودن دین اسلام» مهم‏ترین شاخص آن است. در نتیجه مرز دقیقاً مشخصی برای آن وجود ندارد؛ زیرا مثلا همسایه‏های غربی و جنوبی این منطقه (کشورهای الجزایر،  تونس،  لیبی، مراکش و سودان) به دلیل وابستگی شدید دینی، تاریخی و فرهنگی، بیشتر بخشی از خاورمیانه شمرده می‌شوند تا تقسیمات دیگر.

 

تاریخ خاورمیانه

قبل از جنگ جهانی اول اصطلاح خاور نزدیک در انگلیسی به مناطق بالکان و امپراطوری عثمانی اطلاق می‌شد. در حالیکه اصطلاح خاورمیانه به سرزمین‏های ایران، افغانستان، آسیای مرکزی، ترکستان و قفقاز و اصطلاح خاور دور به کشورهای شرق آسیا نظیر چین، ژاپن، دو کره، هنگ‌کنگ، تایوان و غیره اطلاق می‌گردید.

با فروپاشی امپراطوری عثمانی در سال ۱۲۹۷ هجری شمسی، دیگر اصطلاح خاور نزدیک کاربرد زیادی نداشت و تنها در بین برخی رشته‌های دانشگاهی نظیر باستان‌شناسی و تاریخ کهن متداول بود؛ اما اصطلاح خاور میانه به کشورهای تازه بنیاد جهان اسلام اطلاق شد.

خاورمیانه که بخش اعظم آن برای زمانی نزدیک به 6 قرن، جامعه‏ای یکپارچه و تحت سیطره امپراطوری عثمانی بود از ابتدای قرن بیستم تجزیه شد و همزمان، به مرکز توجه جهانی و یکی از حساس‏ترین مناطق جهان از نظر استراتژیکی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بدل گشت.

لذا برای شناخت مناطقی که اینک با مرزهای ملی کنونی شناخته می‏شوند و هریک کشوری جداگانه محسوب می‏شوند، و نیز شناخت دلالیل این تفرقه و تشتت، باید نگاهی کوتاه به سال‏های افول عثمانی داشته باشیم.