جهت بزرگنمایی عکس کلیک نمایید
آخرین شماره ها
نشریات دیگر
عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان

استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن



چکيده

قديمي‌ترين نوع تقويم، تقويم قمري است. در شريعت اسلام براي انجام احکام شرعي به استفاده از اين نوع تقويم امر شده است.از آن‌جا که با نگاه به شکل ظاهري ماه، به سادگي مي‌توان تاريخ روز را به دست آورد، در گذشته اين تقويم بسيار متداول بوده است. شروع ماه قمري با اولين غروبي بوده که هلال ماه در آن رؤيت مي‌گردد و هر ماه تا 29 يا 30 روز ادامه پيدا مي‌کند

ماه همزمان که به دور خورشيد در حرکت است، به دور زمين نيز مي‌گردد. بنابراين تحت اثر دو جاذبة قوي قرار دارد. از طرف ديگر سيارات نزديک به زمين هم اثراتي روي مدار ماه ايجاد مي‌کنند. از آنجا که اثر اين عوامل بر ماه، بستگي به شرايط قرار گرفتن اين اجرام سماوي نسبت به يکديگر دارد، اختلالاتي در مدار ماه پديد مي‌آيد. براي اينکه ماه پس از طي يک دور به گرد زمين وضعيت سابق خود نسبت به خورشيد را پيدا کند، به طور متوسط بايد 53059/29 روز عرفي (29 روز و 12 ساعت و 44 دقيقه و 78/2 ثانيه) بگذرد. اين مدت را يک ماه هلالي مي‌گويند. البته اندازة يک ماه قمري نسبت به طول متوسط آن ممکن است تحت اختلالات مداري تا 13 ساعت تغيير کند، ولي با به حساب آوردن عوامل مختلف براي هر ماه، زمان نسبتاً دقيق ماه هلالي قابل محاسبه است.اين فاصله زماني بين 29روز و19ساعت تا29روز و5 ساعت در نوسان است. اين اختلاف زماني، مدت کمي نيست امااختر شناسان آن را به يک يا دو روز از ايام محاق ماه محدود کرده اند.

بر اساس محاسبات نجومی امکان ندارد گردش کره ماه، به دور کره زمين کمتر از29 روز باشد. وهمچنين ممکن است چهار ماه متوالی 30 روزه و یا سه ماه متوالی 29 روزه باشد.

با توجه به انواع هلال؛ صبحگاهی، شامگاهی و هلال در روز برای رصد از چه با چشم غیر مسلح و چه با چشم مسلح پارامترها وعوامل نجومی متعددی وجود دارد تا بتوان یک رصد مطلوب برگزار نمود.

فقها اتفاق نظر دارند که [براي تحقق ماه شرعي] رؤيت هلال در شهري که فرد مکلف زندگي می‌کند، معتبر نيست ورويت هلال در شهرهاي ديگر کفايت می‌کند.

همچنين اگر دو شهر درافق متحد باشند، فقها اتفاق نظر دارند که رؤيت هلال در يک شهر براي شهر ديگر کافي است همين طور اگر زمان طلوع هلال در آنها يکي باشد و نيز جايي که زمان طلوع ماه در دو شهر مختلف باشد اما ثبوت ماه در يک شهر مستلزم اين باشد که ماه براي شهر ديگر به طريق اولي ثابت باشد. مثلا ديده شدن ماه درشهري که درمشرق قراردارد، دليل وجود ماه درشهري است که در مغرب قرار دارد، زيرا ماه از طرف شرق به طرف غرب حرکت می‌کند. بنابراين اگر ماه در شرق ديده شود، دليل برتولد شرعي و قابل رؤيت بودن ماه به هنگام غروب خورشيد درمشرق و قبل از رسيدن به مغرب است.

عوامل اختلاف در تقويم قمري شرعي

1. انساني بودن مسئلة رؤيت

2. اوضاع جغرافيايي و جوّي

3. عوامل نجومي مؤثر در رؤيت هلال (مدت مكث، زمان غروب خورشيد، فاصلة ماه از زمين و...)

4. برخي قراردادها و عدم توجه به مسئلة رؤيت

5. اختلاف فتوا در مورد رؤيت هلال (اتحاد افق، استفاده از ابزار و ...)

اختلاف فتوا در مورد رؤيت هلال

همانطور که بيان شد شارع مقدس تقويم هلالي را براي اداي وظايف شرعي به معتبر می‌داند, لذا بخش زيادي از تکاليف الهي به مساله رؤيت هلال گره خورده اند. بر اين اساس موضوع هلال بخش قابل توجهي از کتاب هاي فقهي را به خود اختصاص داده است. که به اهم موارد که باعث اختلاف در فتوا می‌شود اشاره مي‌شود:

1- شکل رؤيت

      ـ با چشم غير مسلح

      ـ اعمّ از چشم غير مسلح

2- دو گروه فتوا براي نقش افق:

      گروه اول: اشتراك در شب

در تمام نقاطي كه در محل رؤيت در شب مشتركند، اول ماه ثابت مي‌گردد.

گروه دوم: مناطق هم‌افق و افق‌هاي نزديك به هم اگر در شهري اول ماه ثابت شود، براي مردم شهر ديگر فايده ندارد، مگر آنکه دو شهر به هم نزديک باشند يا انسان بداند که افق آنها يکي است.

3- نقش افق

       ـ اشتراک در شب (اتحاد آفاق)

       ـ هم‌افق بودن (اتحاد افق)

       ـ افق‌هاي نزديک به هم

 


ويَسألونَکَ عَنِ الاهِلّه قُل هِيَ مَواقيتُ لِلنّاسِ وَالحَجّ

در فقه اسلامي، اکثريت مذاهب روئيت ماه را مهمترين نشانه شروع هر ماه قمري می‌دانند.

حديث "صوموا لروئيه و افطروا لروئيه" فقها را بر اين داشته تا در موضوع روئيت دقيق شوند. و سفارش اکيد بر استهلال براي ماه مبارک رمضان و شوال نموده اند به گونه‌اي که بعضي فتوا بر وجوب کفايي آن نيز داده اند.

بر اين اساس در مقاله حاضر به موضوع تقويم قمري، استهلال، معيارها و آراء فقها در مورد شروع ماه قمري و همچنين مباني روئيت و روشهاي رويت هلال و مشخصات و وضعيت هلال ماه هاي رمضان و شوال بحث خواهيم کرد.

تقويم و زمان

زمان در دين اسلام داراي ارزش زيادي است و ميزان ارزيابي زمان تاريخ می‌باشد.

تاريخ در لغت به معناي پيدا کردن وقت و بيان زمان است و در اصطلاح واقعه نگاران تعيين ايام و ماه ها و سال ها و محاسبه آن نسبت به مبدا تاريخ معييني است.

مبدا تاريخ متعدد است و بر اساس ظهور دين يا روي کار آمدن پادشاه و يا حادثه‌ای شکل گرفته است.

انواع تاريخ

از آن جا که بشر براي محاسبه امور زندگي خود نياز به برنامه و معيارهايي داشته است و بدون آن معاملات و عقد و ستد با مشکلات عديده‌ای روبرو می‌شده بنابراين هر قومي براي خود مبدا مشخصي را برگزيد از آن جمله؛

1. تاريخ هبوطي

مبدا آن، روزي است که حضرت آدم (ع)  از بهشت به زمين "هبوط" فرمود. بنا بر نقل صاحب "مرآت العالم" و  "روضه المنجمين " اين واقعه روز شنبه اول فروردين دو ميليون و دويست و چهل و سه هزار و شش صد و هشتاد و هفت (687/243/2) روز قبل از هجرت پيامبر (ص) به وقوع پيوست.

2. تاريخ طوفاني

مبدا آن طوفان حضرت نوح (ع) می‌باشد که هفت صد بيست هزار و سيصد و نود (390/720) روز بعد از هبوط است.

3. تاريخ قبطي بخت النصري

مبدا آن چهارشنبه يکم ماه توث، روز جلوس بخت النصر است. که يک ميليون و بيست و سه هزار و چهارصد و نود و شش (496/023/1) روز بعد از طوفان حضرت نوح(ع) است.

4. تاريخ رومي اسکندراني

مبدا آن روز دوشنبه دوازده سال بعد از وفات اسکندر بن فيلقس رومي بوده است.

5. تاريخ عيسوي (ميلادي)

مبدا اين تاريخ نه روز بعد از تولد حضرت عيسي (ع) روز دوشنبه. دويست و بيست و هفت هزار و بيست و هفت روز قبل از تاريخ قمري (027/227) می‌باشد.

6. تاريخ فرسي قديم

بيرجندي گويد: اول اين تاريخ از زمان جمشيد است و بعد از وي هر پادشاه بزرگي که بر تخت می‌نشست اين تاريخ را به اسم او مجدد می‌ساختند.

اين تاريخ، سه هزار و ششصد و بيست و چهار (624/3) روز بعد از هجرت واقع شده و مبدا آن بابيست دوم ماه وسطي ربيع الاول سال يازدهم هجري برابر است.

7. تاريخ ملکي (جلالي)

اين تاريخ منسوب به سلطان جلال الدين ملکشاه سلجوقي است که يک صد و شصت و شش هزار و هفتصد و نود هفت (797/166) روز بعد از هجرت می‌باشد.

مبدا آن روز جمعه دهم ماه وسطي رمضان چهارصد و هفتاد و يک (471) هجري است.

8. تاريخ هجري شمسي

مبدا اين تاريخ بنا بر آنچه که آقاي زماني در کتاب هيئت و نمجوم اسلامي آورده، روز جمعه اول فروردين برابر با اول ماه مبارک رمضاني است که قبل از اول محرم سال اول هجري قمري واقع شده است. بر اين پايه جمعه مبدا تاريخ هجري شمسي يکصد وهيجده (118) روز قبل از مبدا {پنجشنبه } هجري قمري است.

9. تاريخ هجري قمري

ابتداي آن اول محرم، سالي است که در آن پيامبر اکرم(ص) از مکه به مدينه هجرت نموده اند.

 ماههاي قمري در اصطلاح منجمان و عرف چنداطلاق و معني دارد:

1. "ماه وسطي يا زيجي"که بر اساس آن اولين ماه سال قمري را سي روز و دومين ماه را 29 روز می‌گيرند

2. " ماه نجومي يا طبيعي" که عبارت است از سير ماه از يک نقطه معين در فضا تا بازگشت به همان نقطه، که مدت آن 27 روز 7 ساعت و 33 دقيقه است.

3. "ماه اقتراني يا اصطلاحي يا حقيقي" که عبارت است از فاصله زماني دو لحظه مقارنه متوالي نييرن که مدت آن ، 29 روز 12 ساعت و 44 دقيقه و 3 ثانيه است.

4. "ماه هلالي عرفي يا شرعي" که با روئيت هلال شروع و با روئيت هلال ماه بعد خاتمه می‌بد و گاهي 29 روز و گاهي 30 روز است و ممکن است چهار ماه متوال 30 روزه و سه ماه متوالي 29 روزه باشد و بيش از اين ممکن نيست.

مسلما مراد از "شهر" در قرآن کريم و روايات شريفه معاني اول و دوم و سوم نمی‌تواند باشد بلکه مراد معناي چهارم است و عرب زمان جاهليت هم ماه را از روئيت هلال تا روئيت هلال بعد می‌دانستند.

نحوه شکل گيري هلال

در فضا، زمين به دور خورشيد مي‌گردد و ماه نيز به دور زمين گردش مي‌کند. مدار حرکت زمين به دور خورشيد، دايره البروج نام دارد، ولي مدار ماه به دور زمين بر دايره البروج منطبق نيست و با آن 5 درجه اختلاف دارد. اين اختلاف اندک اثرهاي گوناگوني دارد؛ از جمله اين که هر ماه پديده هاي خورشيد گرفتگي و ماه گرفتگي روي نمی‌دهد.

 

 

اهله ماه

در مدار گردش ماه به دور زمين، حالتهاى مختلفى وجود دارد که شکل سطح روشن ماه، با توجه به محل ماه در مدار و وضعيت ديد ناظر تغيير می‌کند. به عبارت ديگر درصد روشن سطح ماه تغيير می‌کند. به کليه حالتهاى ممکن در رؤيت شکل ظاهرى ماه، اهله ماه می‌گويند. با توجه به شکلهاى زير، مهمترين اين حالتها عبارتند از:

ـ حالت محاق (مقارنه): در اين وضعيت تمام سطح مقابل به زمين تيره و تاريک می‌باشد و ماه در صفحه عبور کننده از مراکز زمين و خورشيد، بين زمين و خورشيد قرار دارد. در اين حالت، اصطلاحاً ماه نو می‌شود و از اين زمان به بعد، سن ماه را محاسبه می‌کنند. حداکثر سن ماه 29.5 روز می‌باشد و سپس مجدداً ماه نو می‌شود. اگر ماه بر روى يکى از گره هاى مدارى خود باشد، در اين حالت خورشيد گرفتگى اتفاق می‌افتد.

ـ هلال رو به بدر : پس از حداقل 10 ساعت از مقارنه در بهترين حالت و 15 ساعت در بدترين وضعيت، و با حداقل 7 درجه جدايى زاويه اى ماه از خورشيد (از ديد ناظر روى سطح زمين)، اولين و نازک ترين هلال تشکيل شده و کم کم هلال ضخيم تر می‌شود. روز چهارم، هلال به حد وسط خود می‌رسد و يک ضخامت متوسط را خواهد داشت. در اين وضعيت 25 درصد سطح ماه روشن و تحدب هلال به سمت غرب می‌باشد و آنرا می‌توان در ابتداى شب رؤيت کرد.

ـ تربيع اول : حدود روز هفتم، وضعيت ماه طورى است که 50 درصد سطح ماه روشن است و ماه بصورت نيمه ديده می‌شود. از اين پس، سطح ماه روشن تر شده و بزرگتر ديده می‌شود. در اين وضعيت تحدب ماه به سمت غرب می‌باشد.

ـ تحدب به سوى بدر : روز دهم، يک سطح برآمده و محدب از ماه ديده می‌شود. در اين حالت 75 درصد سطح ماه روشن است و بازهم سطح ماه روشن تر خواهد شد. در اين وضعيت تحدب ماه به سمت غرب می‌باشد.

ـ بدر (ماه کامل) : در وسط عمر يک هلال و در حدود روز چهاردهم، سطح ماه کاملاً روشن شده و فاز ماه 100 درصد خواهد بود. در اين حالت، ماه در طرف مقابل خورشيد نسبت به زمين قرار دارد. از اين پس از ميزان روشنايى سطح ماه کاسته می‌شود. در حالت بدر همزمان با غروب خورشيد در غرب آسمان ناظر، ماه نيز از شرق طلوع می‌کند و تا طلوع خورشيد در روز بعد، در آسمان خواهد بود.

ـ تحدب به سوى محاق : در حدود روز هيجدهم، مجدداً يک سطح برآمده و محدب از ماه ديده می‌شود. در اين حالت 75 درصد سطح ماه روشن است. اما ميزان روشنايى سطح ماه در حال کاهش می‌باشد. در اين وضعيت تحدب ماه به سمت شرق می‌باشد و هلال در سحرگاه و در روز ديده می‌شود.

ـ تربيع آخر : حدود روز 22 ام، وضعيت ماه طورى است که 50 درصد سطح ماه روشن است و مجدداً ماه بصورت نيمه ديده می‌شود. از اين پس، روشنايى سطح ماه کمتر می‌شود. در اين وضعيت تحدب ماه به سمت شرق می‌باشد.

ـ هلال به سوى محاق : در روزهاى پايانى ماه قمرى و در حدود روز 26 ام از سن ماه، يک هلال با ضخامت متوسط (25 درصد روشنايى) در سحرگاه قابل رؤيت است. رفته رفته از ضخامت هلال کاسته شده و اصطلاحاً زمان مرگ ماه و تولد جديد آن فرا می‌رسد.

 نکته: همواره تحدب هلال به سوى خورشيد بوده و اگر خورشيد در آسمان نباشد، به سوى محل غروب يا طلوع خورشيد می‌باشد. معمولاً به غير از چند روز ابتدا و انتهاى ماه( مجموعاً 2 تا 4 روز که هلال قابل رؤيت نيست)، اهله ماه در زمان حضور ماه بر بالاى افق ناظر، چه در روز و چه در شب قابل رؤيت می‌باشند.

انواع هلال

هلال ماه را بسته به زمان رويت مي‌توان به سه گروه تقسيم نمود.

۱ـ هلال صبحگاهي(به هلالي گفته می‌شود که بتوان هلال ماه را قبل از طلوع خورشيد ويا اندکي بعد از طلوع خورشيد رصد کرد.معمولا در حوالي زمان طلوع خورشيد در روزهاي ۲۷ يا ۲۸ ماه قمري انجام می‌شود. به طور دقيق تر هلال صبحگاهي آخرين هلال ماه قابل مشاهده،قبل از مقارنه ماه وخورشيد است).

۲ـ هلال شامگاهي(به هلالي گفته می‌شود که بتوان در آن هلال را بعد از غروب خورشيد ويا اندکي قبل از غروب خورشيد رصد نمود).

۳ـ هلال در روز(به رصدي اطلاق می‌شود که در طول روز انجام گيرد).

روشهاي رويت هلال ماه نو

۱-چشم غير مسلح(بدون ابزار)

۲-دوربين دوچشمي معمولي

۳- دوربين دوچشمي حرفه‌ای

۴-تلسکوپ

۵- CCD  (دوربيني الکترونيکي با قابليت پردازش تصوير بکمک کامپيوتر:از لحاظ مسائل فقهي ثبت تصوير هلال بکمک سي سي دي به تنهايي جهت اثبات رويت کافي نيست.)

عوامل تأثير گذار بر رويت هلال

هلالي که در آسمان حضور دارد، چگونه است و در چه شرايطي بهتر ديده مي‌شود. دانشمندان علم نجوم پارامترها و عوامل نجومي مهمي را براي رويت هلال سفارش نموده اند که در صورت رعايت آنها رصد هلال بهتر صورت خواهد پذيرفت که مهمترين آنان عبارتند از:

 

1. زمان مقارنه(لحظه برابر شدن طول سماوي ماه وخورشيد)

۲.  سن هلال حداقل بايد  بيش از10 ساعت باشد.

۳.  جدايي ماه از خورشيد بايد بيشتر از 7 درجه باشد (حد دانژون)

۴.  اختلاف سمت ماه وخورشيد در زمان غروب خورشيد؛ هر چه سمت ماه با خورشيد اختلاف در سمت بيشتري داشته باشند امکان روئيت بيشتر خواهد بود.

۵.   ارتفاع ماه در لحظه غروب خورشيد؛ اگر دو هلال را با جدايي زاويه‌ای يکسان در نظر بگيريم، هلالي بهتر ديده خواهد شد که ارتفاع بيشتري داشته باشد. هر چه ارتفاع ماه در لحظه غروب خورشيد بيشتر باشد، ماه ديرتر غروب مي‌کند. در اين صورت هم آسمان تاريک‌تر مي‌شود و هم ماه در منطقه‌اي تاريک‌تر از آسمان حاضر مي‌شود و هم ماه از اين فرصت بيشتر استفاده مي‌کند و از خورشيد بيشتر فاصله مي‌گيرد که به نوبه خود، به بزرگي و درخشندگي هلال مي‌افزايد.

۶. مکث ماه؛ حداقل زمان لازم براي روئيت با چشم غير مسلح حدود30 دقيقه و براي مسلح حدود 20 دقيقه است. از اين رو موقعيت ماه در آسمان و مدت حضورش در آسمان پس از غروب خورشيد از اهيمت بسيار بالايي برخوردار است.

 

۷. ضخامت هلال؛ مقدار زاويه بين دوطرف هلال در وسط هلال. کمترين ضخامت لازم براي مشاهده با چشم مسلح ۱۳/۰ و با چشم غير مسلح ۲۵/۰ دقيقه قوسي است(هر دقيقه قوسي برابر با ۶۰  ثانيه قوسي است).هرچه ماه به زمين نزديکتر باشد مقدار آن بيشتر شده و رويت هلال آسانتر خواهد شد.

۸. فاز هلال؛ درصد بخش روش سطح ماه از ديد ناظر فرضي واقع در مرکز زمين را فاز ماه گويند.در زمان مقارنه ،فاز ماه صفر درصد وبراي هلال هاي جوان حدود نيم درصد است.هر چه فاز هلال بيشتر باشد ،ضخامت وجدايي هلال بيشتر بوده ودر نتيجه رويت پذيري هلال نو ساده تر می‌گردد.

 

 

 

9. طول کمان هلال؛ طبق بررسي علمي آندره دانژن ،در جدايي ۷ درجه طول کمان هلال صفر درجه می‌باشد.با افزايش جدايي ماه و خورشيد به سرعت طول کمان هلال افزايش يافته ودر جدايي زاويه‌ای ۴۰ درجه (بعد از گذشت ۲ تا ۴ روز از ماه نو)طول کمان به۱۸۰ درجه ميرسد.طول کمان ۱۸۰ درج به معني کشيدگي هلال از دو سر قطبين هلال به يکديگر است.هر چه طول کمان هلال بيشتر باشد رويت پذيري هلال آسان تر خواهد بود.

 

 

۱۰.  زاويه توجيه هلال با افق؛ براي رصد وگزارش نتيجه هلال لازم است مشخص شود که سمت تحدب هلال با افق چه زاويه‌ای می‌سازد. به اين زاويه ،زاويه توجيه هلال با افق مي گوييم.

۱۱.  موقعيت جغرافيايي ناظر(بدليل ارتباط مستقيم پارامترهاي رويت با مختصات جغرافيايي)؛ هر چه مناطق جنوبي و غربي زمين برويم، شرايط هلال بهتر خواهد شد. هر چه به مناطق جنوبي برويم، ارتفاع ماه افزايش خواهد يافت؛ زيرا ماه نسبتا به زمين نزديک است و تغيير موقعيت در چشم انداز ماه تأثير گذار است. از طرف ديگر هر چه به غرب برويم، خورشيد ديرتر غروب مي‌کند، لذا ماه هم ديرتر غروب مي‌کند و در اين فاصله زماني به شرايط بهتري مي‌رسد.

۱۲. عرض دايره البروجي ماه (ماه حداکثر بين مثبت ۵ تا منفي ۵ تغيير مي کند. يعني حداکثر به همين اندازه با دايرة البروج فاصله مي گيرد)

۱۳.  در اوج يا حضيض بودن ماه؛ اگر هلالي که مورد نظر است، در حضيض مداري خودش باشد هم شرايط بهتري خواهد داشت؛ زيرا سرعت حرکتش بيتشر خواهد شد و در فاصله زماني اندک به جدايي بيشتري از خورشيد خواهد رسيد.

۱۴.  عوامل محيطي(ابر،دما،فشار و رطوبت،وجود گرد وغبار)

۱۵.  قدرت ابزار اپتيکي در صورت لزوم استفاده از ابزار؛ ابزار اپتيکي قوي مانند تلسکوپ، دوربين دو چشمي يا دوربين تک چشمي، خودروي نقليه، رايانه، ابزارهاي جهت يابي و غيره، همه و همه بايد قبل از رصد کردن باز بيني شوند و نسبت به صحت عملکردشان اطمينان حاصل شود. به خصوص نسبت به کيفيت اپتيکي ابزار و دقت درجه بندي هاي آن بايد بسيار حساس بود.

۱۶.  قدرت تفکيک چشم ناظر؛ راصد از لحاظ ديد چشمش چه توانايي دارد اين موضوع موثر در روئيت است.

۱۷.  اطمينان پذيري حواس وچشم(هلال بايد چندبار  ودر حد چند ثانيه رويت شود،براي حصول اطمينان توصيه مي شود چندبار چشمان خود را بازوبسته نماييد و روي تصوير متمرکز شويد)

۱۸.  زوال خورشيد؛ زاويه ارتفاع منفي خورشيد که نشان دهنده ميزان تاريک شدن آسمان مي باشد بعنوان پارامتر زوال در رويت پذيري اهميت پيدا مي کند. محل غروب خورشيد را با نشانه‌ای زميني علامت گذاري کنيد و زمان دقيق غروب آفتاب را ثبت کنيد. غروب آفتاب، زماني است که آخرين کمان قرص خورشيد از ديده‌ها محو مي‌شود. بر اساس مختصات محاسبه شده توسط نرم افزار مي‌توان سمت و ارتفاع محل غروب خورشيد را به دست آورد. دوربين را روي محل غروب خورشيد تنظيم مي‌کنيم و مختصات روي ابزار اپتيکي را بر روي مقدار خوانده شده تنظيم مي‌کنيم.

نکته

1. زياد بودن ارتفاع ماه در هنگام غروب خورشيد ،زياد بودن اختلاف سمت ماه وخورشيد در هنگام غروب خورشيد،زياد بودن مدت زمان مکث ،زياد بودن سن ماه ،زياد بودن فاز هلال،زياد بودن ضخامت مياني، مثبت بودن عرض دايرة البروجي و در حضيض بودن ماه موجب آسان شدن رويت و بر عکس: کم بودن ارتفاع ماه در زمان غروب خورشيد،کم بودن اختلاف سمت ماه وخورشيد ،کم بودن سن هلال،کم بودن مدت زمان مکث ،کم بودن فاز هلال ،کم بودن ضخامت مياني،منفي بودن عرض دايره البروجي و نهايتا"در اوج بودن ماه موجب دشوار شدن استهلال مي شود.در بعضي از هلالها با وجود مناسب بودن اغلب پارامترها ،کم بودن يک پارامتر مي تواند استهلال را به سوي حالت بحراني سوق دهد علاوه بر اين اثر کم بودن بعضي از پارامترها نيز در هلال هاي مختلف مي تواند متفاوت باشد وبطور کلي هر هلالي شرايط خاص خودش را دارد.

2. اگر در جستجوي هلال هم مشکوک به هلالي را ديديد، بايد از هويت آن جسم مطمئن شويد. حداقل سه بار چشم خود را باز و بسته کنيد، مطمئن شويد جسم ديده شده توهم نيست. سپس به آرامي ارتفاع دوربين يا تلسکوپ را پايين بياوريد و محل هلال را با نشانه‌ای زميني علامت گذاري کنيد. مجدداً تلسکوپ را بالا بياوريد و هلال را پيدا کنيد. اگر مجدداً هلال را ديديد، مشکل هلال را با آنچه نرم افزار نشان مي دهد مقايسه کنيد. اگر هم شکل بودند، به احتمال زياد هلال را درست پيدا کرده‌اید. سعي کنيد بقيه افراد گروه هم هلال را مشاهده کنند و اگر مقدور بود از هلال تصوير برداري کنيد. اين چنين مي توان مطمئن بود گزارش رويت شما تأييد مي شود.

راههاي ثابت شدن اول ماه

(مبحث مورد نظر بر اساس نظر پانزده تن از مراجع، حضرات آيات امام خميني، اراکي، خويي ،گلپايگاني، بهجت، تبريزي، خامنه‌ای، سيستاني، صافي، فاضل، مکارم، اردبيلي، نوري همداني و وحيد خراساني می‌باشد)

اول: خود انسان ماه را ببيند.

رويت با چشم مسلح

س :آيا رويت با چشم مسلح(دوربين يا تلسکوپ)نيز شرعا" حجيت دارد؟

حضرات آيات بهجت، خامنه‌ای، فاضل و نوري: بله

دوم: عده‌اي که از گفته آنان يقين پيدا می‌شود، بگويند ماه را ديده‌ايم و همچنين است هر چيزي که به واسطه آن يقين پيدا شود.

س :اگر عده‌ای که از گفته آنان اطمينان پيدا شود بگويند ماه را ديده‌ایم، اول ماه ثابت می‌شود؟

حضرات آيات خويي،گلپايگاني، بهجت، تبريزي، اردبيلي، خامنه‌ای، صافي، وحيد،سيستاني (اطمينان از يک منشاء عقلايي) و زنجاني(اطمينان نوعي ونه اطمينان شخصي خلاف متعارف) : بله

پيشگويي منجمين:

س:آيا اول ماه با پيشگويي منجمين ثابت می‌شود؟

نه ،ولي اگر انسان از گفته آنان يقين پيدا کند بايد به آن عمل کند.

سوم :شهادت

دو مرد عادل بگويند که در شب ماه را ديده‌ایم ولي اگر صفت ماه را بر خلاف يکديگر بگويند اول ماه ثابت نمی‌شود.

امام خميني(ره): يا شهادتشان خلاف واقع باشد مثل اينکه بگويند داخل دايره ي ماه طرف افق بود اول ماه ثابت نمی‌شود اما اگر در تشخيص بعضي خصوصيات اختلاف داشته باشند ،مثل اينکه يکي بگويد ماه بلند بود وديگري بگويد نبود به گفته آنان اول ماه ثابت می‌شودو با صاف بودن هوا واجتماع مردم براي رويت و حصول خلاف وتکاذب بين آنها به نحوي که احتمال اشتباه در دو شاهد عادل قوي شود،قبول شهادت آن دومحل اشکال است.

آيت الله گلپايگاني و صافي: يا هوا ابري باشد و يا اگر آسمان صاف باشد هيچ کس غير از اين دو نفر نبيند، کفايت نمی‌کند.

آيت الله زنجاني: و به جهتي مثل صاف بودن هوا ومنحصر بودن گواهان به دو نفر اطمينان نوعي به اشتباه آنها نباشد.

آيت الله سيستاني: و همچنين است اگر انسان يقين يا اطمينان به اشتباه آنها داشته باشد يا شهادت آنها مبتلا به معارض يا در حکم معارض باشد مثلا" اگر گروه زيادي از مردم شهر استهلال نمايند، ولي بيش از دو نفر عادل کسي ديگر ادعاي رويت ماه نکند يا آن که گروهي استهلال کنند و دو نفر عادل از ميان آنان ادعاي رويت کنند وديگران ادعا نکنند، حال آنکه دو نفر عادل ديگر در ميان آنها باشند که در دانستن جاي هلال ودر تيز بيني مانند آن دو عادل اول باشند وآسمان صاف باشد ومانع احتمالي از ديدن آن دو نباشد در اين چنين موارد،اول ماه به شهادت دو عادل ثابت نمی‌شود.

آيت الله وحيد: و همچنين اگر قابل تصديق نباشند مثل اينکه آسمان صاف باشد وعده ي استهلال کنندگان زياد نباشند وغير از اين دو،ديگران هر چه دقت کنند نبينند.

چهارم: سپري شدن سي روز از ابتداي ماه قبل

اگر از ماه قبل 30 روز گذشته باشد روز بعد به طور يقين اول ماه خواهد بود.

پنجم:حکم حاکم

حاکم شرع حکم کند که اول ماه است در اين صورت کسي هم تقليد او را نمی‌کند بايد به حکم او عمل نمايد ولي کس که می‌داند حاکم شرع اشتباه کرده نمی‌تواند به حکم او عمل نمايد

آيت الله خويي : اول ماه به حکم حاکم شرع ثابت نمی‌شود ورعايت احتياط ،اولي است.

آيت الله سيستاني:ثابت نمی‌شود مگر اينکه از حکم او يا ثابت شدن ماه نزد او ،اطمينان به ديده شدن ماه حاصل شود.

آيت الله تبريزي: وچنانچه حاکم شرع بگويد دو عادل نزد من به رويت هلال شهادت داده اند نيز کافي است.

نکته: منظور از «حاکم» در اين تعبيرها صرفاً ولي فقيه نيست بلکه مراد مطلق «حاکم» است و در اين جا مراد «حاکم شرعي» ولو حاکم در يک جزء فقهي است بر اين اساس حکم همه مراجع معظم مصداق «حکم حاکم» است.

راههاي غير مشهور در ثبوت اول ماه

علاوه بر راه هاي مشهور بعضي از فقها راه هايي را براي روئيت هلال معتبر می‌دانند که فقط به ذکر قائلين اين اقوال اشاره می‌شود:

رويت هلال پيش از ظهر

حضرات آيات خويي، تيريزي، زنجاني و وحيد: اگر ماه پيش از ظهر ديده شود آن روز اول ماه محسوب می‌شود.

استفتاء(از مراجع فعلي): اگر هلال بعد از ظهر ديده شود ولي هنگام غروب خورشيد به دليل ارتفاع کم هلال، قابل رويت نباشد آيا اين رويت قبل از غروب خورشيد، اثبات کننده اول ماه بودن روز بعد خواهد بود يا نه؟

آيت الله صافي ونوري: نه، فرداي آن روز، اول ماه محسوب نمی‌شود.

طوق داشتن ماه(تطّوق)

آيت الله خويي وتبريزي: اگر ماه طوق داشته باشد معلوم می‌شود مال شب سابق بوده.

آيت الله زنجاني: اگر ماه طوق داشته باشد علامت اين است که آن شب،شب دوم ماه است، بنابراين اگر احتمال دهيم که ماه در شب يا روز قبل قابل رويت بوده وبه جهتي مثلا" ابري بودن هوا ديده نشده ودر شب بعد ماه طوق داشته باشد،آن شب، شب دوم به حساب می‌آيد ولي اگر يقين داشته باشيم که در شب وروز قبل چنانچه هوا صاف هم می‌بود امکان رويت ماه نبوده،طوق داشتن ماه در شب بعد،کفايت نمی‌کند.

آيت الله بهجت: ممکن است از چيزهايي که به واسطه آن يقين يا اطمينان به ثبوت اول ماه حاصل می‌شود طوق دار بودن ماه باشد يعني علاوه بر نيم دايره ي هلال که کاملا" نوراني است نيمه ي ديگر آن که تاريک است همراه با هاله‌ای از نور کم ديده شود که چنين حالتي می‌تواند نشانه‌ي اين باشد که روز گذشته روز اول ماه بوده وفردا روز دوم است.

آيت الله وحيد: ثبوت اول ماه به طوق داشتن ماه، محل اشکال است.

      ديده شدن ماه در شب سيزدهم به صورت بدر

آيت الله بهجت: ممکن است از چيزهايي که به واسطه آن يقين يا اطمينان به ثبوت اول ماه حاصل می‌شود اين باشد که اگر به دليل ديده نشدن ماه در شب سي ام ماه گذشته بنابر استصحاب حکم شود که آن روز روزسي ام است اما در شب سيزدهم ماه آينده،ماه به صورت بدر کامل ديده شود که همين علامت می‌تواند نشانه اين باشد که آن شب در واقع شب چهاردهم ماه است و ماه گذشته بيست ونه روز بوده است.

مبناي فقهي اختلاف در رويت هلال

در زمان نبي گرامي اسلام (ص) مسلمانان با هم اختلاف نظر داشتند كه با رجوع به وي (ص) اختلاف آنان بر طرف مي‌گشت. اما پس از آن حضرت (ص) چنين مرجع مورد اتفاقي وجود نداشت، بلكه در مسايل مهم، شخص خليفه در زمان خلفاي راشدين با مشورت ديگران و يا بدون مشورت، حرف آخر را مي‌زد و با گفتار او عملاً اختلاف مرتفع مي‌شد. بنابراين اختلاف در مسايل فقهي موضوع جديدي نيست و به طور طبيعي اين موضوع درباره رويت هلال هم صادق است.

رويت هلال ازموضوعات مهمي است که در فقه اسلامي مورد توجه قرارگرفته و رساله هاي بسياري از سوي فقها و عالمان ديني در اين باره تدوين شده است. می‌دانيم در شريعت اسلام بخشي از وظايف و عبادات فردي و اجتماعي مبتني بر رويت هلال است. چنان که روزه ماه رمضان،مراسم حج، تعيين روز عرفه و عيد قربان، شب قدر و عيد فطر همگي به رويت هلال وابسته است. همين امر سبب شده است تا به دليل اختلاف نظر ميان مذاهب اسلامي و حتي ميان مراجع تقليد در باب رويت هلال، اختلافاتي ميان مسلمانان در مسائلي چون آغاز ماه رمضان و روز عيد فطر و نيز عيد قربان پديد آيد و۵۰ و چند کشور اسلامي، روزه ماه رمضان را با اختلاف آغاز کنند. اين اختلاف گاه چنان بوده است که سروصداهايي نيز برپا کرده و بحث هايي رانيز برانگيخته است.

البته اين امر درتاريخ تمدن اسلامي نيز بي سابقه نيست و شيخ طوسي در کتاب «تهذيب» نقل کرده است که در دوران حکومت اميرمومنان علي(ع) مردم پس از ۲۸روز روزه، هلال ماه شوال را مشاهده کردند و امام(ع) به جارچيان دستور داد به مردم اعلام کنند که ماه رمضان ۲۹روزه است و يک روز روزه قضا بگيرند.

عوامل متعددي موجب اختلاف در باب رويت هلال شده است. در ميان فقهاي شيعه آن چه سبب اختلاف نظر شده آن است که برخي به وحدت افق اعتقاد دارند و می‌گويند چنان چه در يک منطقه از جهان هلال ماه رويت شد، براي تمام مناطق معتبر است و آغاز رمضان به حساب می‌آيد، اما بنا به ديدگاهي که معتقد به اختلاف افق است و مناطق جغرافيايي را برحسب عرض و طول به مناطق متقارب و متباعد يا هم افق يا غير هم افق تقسيم می‌کند، در صورت رويت هلال در يک منطقه‌ای اين رويت تنها براي مناطق هم افق آن معتبر خواهد بود. علاوه بر اين عده‌ای از فقها تنها رويت هلال با چشم غيرمسلح را براي اثبات رويت کافي می‌دانند و رويت هلال با چشم مسلح را معتبر نمی‌شمارند. همين امر نيز يکي از عوامل اختلاف در بحث آغاز رمضان و هلال عيدفطر شده است.

قائلين به اتحاد افق از اطلاقات و عمومات روايات استفاده كرده‌اند كه پيامبر اسلام فرمود:«صوموا لرويته و افطروا الرويته»؛ با ديدن ماه روزه بگيريد و با ديدنش افطار كنيد پس رويت شرط داخل شدن در ماه است و ديدن هلال موضوعيت دارد. اما گروهي كه رويت را براي همه آفاق معتبر مي‌دانند به دعاي وارده در قنوت نماز عيد فطر اشاره كرده‌اند كه آمده است«واسئلك بحق هذااليوم الذي جعلته للمسلمين عيدا»؛ اين عيد براي همه مسلمين است.

 اين اختلاف ميان علماي عامه هم وجود دارد. حنفي‌ها و مالكي‌ها و حنبلي‌ها قائل به ثبوت رويت هلال براي همه نقاط عالم در صورت رويت در يك نقطه هستند و شافعيه معتقدند اگر راي فقها مختلف باشد رويت هر ناحيه براي همان ناحيه حجت است.

اختلاف نظر فقها در آغاز ماه هاي قمري

با وجود اتفاق نظر بين فقهاي اسلام در اين که اول ماه با رويت هلال اثبات می‌شود وماه قمري 29 ويا 30 روزه است و نه کمتر و نه بيشتر، اما در فروع وجزئيات مسائل اختلافاتي وحود دارد که به تعدادي از آنها اشاره می‌شود:

1. آيا رويت با چشم مسلح(دوربين وتلسکوپ) در حالي که همان هلال با چشم غير مسلح رويت نمی‌شود اول ماه را ثابت می‌کند؟

جواب: پاسخ حضرات آيات بهجت، خامنه‌اي، فاضل و نوري همداني اين است كه بله و اين در حالي است كه «آيت‌الله العظمي خويي» چشم مجرد را شرط اثبات رويت هلال دانسته و نظر فلكيون و منجمين و نيز رويت با چشم مسلح را معتبر‌ نمي‌دانستند البته «آيت الله العظمي سيستاني» و «آيت الله لطف‌الله صافي» نيز معتقد به اين نظر هستند.

2. اگر کسي هلال را به تنهايي ديد وديگران نتوانستند آن را ببينند ويا نزد حاکم اول ماه ثابت نشد، آيا اول ماه براي خودش ثابت است؟

جواب: همه فقها قائلند که يقين انسان کفايت می‌کند و بايد به يقين خود عمل کند.

3. آيا بايد عملا" رويت هلال صورت بگيرد يا محاسبات نجومي که رويت پذيري يا عدم رويت را درصورت صاف بودن هوا پيش بيني می‌کنند براي اثبات اول ماه کافي است؟

جواب: پاسخ مراجع به اين سئوال تا حد زيادي شبيه يكديگر است، امام خميني (ره) در پاسخ فرموده‌اند: نه ولي اگر انسان از گفته آنها به يقين برسد بايد به آن عمل كند .

حضرات آيات خويي، بهجت، تبريزي، خامنه‌اي، سيستاني و وحيد نيز معتقدند نه، ولي اگر انسان از گفته آنها به يقين يا اطمينان برسد بايد به آن عمل كند.

آيت الله گلپايگاني در اين باره فتوا داده است كه نه، ولي اگر انسان از گفته آنها به يقين يا اطمينان كه در نظر عرف علم محسوب شود برسد بايد به آن عمل كند و همچنين است آيت‌الله زنجاني كه فرموده است، نه ولي اگر انسان از گفته آنها به يقين يا اطمينان براي خود انسان يا نوع مردم برسد بايد به آن عمل كند.

1. اگر در محل سکونت خود نتوانستيم هلال را ببينيم و در جاي ديگري از دنيا شاهداني بر رويت هلال داشتيم آيا با شهادت آنها اول ماه ثابت می‌شود؟

امام خميني (ره): اگر در شهري اول ماه اثبات شود براي مردم شهر ديگر فايده‌اي ندارد مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكي است.

حضرات آيات اراكي، زنجاني و مكارم: اگر در شهري اول ماه اثبات شود براي مردم شهر ديگر فايده‌اي ندارد مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكي است. يا شهري كه ماه در آن ديده شده در شرق آن شهر باشد.

آيت‌الله خامنه‌اي: اگر در شهري اول ماه اثبات شود براي مردم شهر ديگر فايده‌اي ندارد مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكي است يا در شهري كه در شرق آن شهر واقع شده‌اند هلال ديده شود ولي اگر اختلاف در بين شهرها به مقداري باشد كه با فرض رويت هلال در يكي هلال در ديگري قابل رويت نباشد كفايت نمي‌كند.

آيت‌الله گلپايگاني: اگر در شهري اول ماه اثبات شود براي مردم شهر ديگر فايده‌اي ندارد مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكي است يا در شهري كه ديده شده آفتاب زودتر از ظهر خودش غروب كند.

آيت‌الله بهجت: اگر در شهري ماه ديده شد در صورتي براي ساكنين شهر ديگر مفيد است كه يقين يا اطمينان بكنند اگر در آسمان يا زمين مانعي نبود در آنجا هم ديده مي‌شد چه در شرق باشد يا در غرب ولي اگر به اين مطلب يقين نداشته باشند نمي‌توانند به ديدن ماه در شهر ديگر اكتفا كنند.

آيت‌الله سيستاني: اگر در شهر اول ماه ثابت شود، در شهرهاي ديگر كه در افق با او متحدند، اول ماه نيز ثابت مي‌شود و مقصود در اتفاق افق در اينجا آن است كه اگر در شهر اول، ماه ديده شد در شهر دوم اگر مانعي مانند ابر نباشد ديده مي‌شود و اين در موردي محقق مي‌شود كه شهر دوم اگر غرب شهر اول باشد در خط عرض نزديك به آن باشد و اگر در شرق آن است در صورتي ثابت می‌شود كه وحدت افق معلوم باشد هر چند از اين جهت كه زمان ماندن ماه در افق شهر اول بيش از شهر دوم باشد .

 حضرات آيات خوئي، تبريزي و فاضل: اگر در شهر اول ماه ثابت شود در شهرهاي ديگر چه دور باشند چه نزديك چه در افق متحد باشند يا نه، نيز ثابت مي‌شود در صورتي كه در شب، مشترك باشند ولو به اينكه اول شب يكي آخر شب ديگري باشد.

آيت الله وحيد: شهرهايي كه بيشتر طول شب با هم مشترك باشند هم افق هستند

آيت الله نوري: همين قدر كه در شب بودن آن شب( مثل مكه و كراچي يا لندن و كابل، نه مثل تهران و واشنگتن ) اشتراك داشته باشند ثابت مي‌شود.

(آيت الله سيد سعيد حکيم: وجود هلال در شهري موجب دخول ماه جديد در آن شهر ودر تمامي شهرهي غربي مطلقا"،بلکه در شهرهاي شرقي اگر شهري که در آن هلال ظاهر شد از شهرهاي عالم قديم،يعني از قاره هاي آسيا واروپا وآفريقا(به غير دو قاره ي آمريکا)باشد وظهور هلال در دو قاره آمريکا موجب ثبوت ماه جديد در شهرهاي عالم قديم نمی‌شود،ولي وجود هلال در بعضي شهرهاي آن دو قاره در دخول ماه در بقيه شهرهاي آن دو قاره کفايت می‌کند.)

2. اگر هلال با دوربينهاي دو چشمي قوي يا تلسکوپ رويت نشود،آيا می‌توان سخن مدعيان رويت با چشم غير مسلح را پذيرفت؟ همچنين در برخي از ماهها متخصصين رويت هلال بالاتفاق بر اين عقيده هستند که هلال ماه اصلا" قابل رويت نيست ودر عين حال عده‌ای به رويت هلال شهادت می‌دهند آيا شهادت آنها قابل قبول است؟

آيت الله بهجت: 1و2ـ علم به خطاي شهود ،مانع از قبول است نه ظن به آن.

آيت الله تبريزي: 1ـ چنانچه با چشم مسلح فحص از وجود هلال نموده وهلال را در نقطه ي خاص نبينند و با اين حال اشخاصي ادعا کنند که هلال را با چشم متعارف ديده اند،با اتحاد زمان ونقطه ي رويت،شهادت اشخاص مزبور به رويت هلال ،محل اشکال است.

آيت الله خامنه‌اي: 1و2ـ در دو فرض مذکور،قبول شهادت شهود بر رويت هلال ،مورد ترديد واشکال است.

آيت الله زنجاني: 1ـ شهادت شهودي که اطمينان نوعي به اشتباه آن باشد اعتبار ندارد همچون مورد سوال

2ـ شهادت شهود با اطمينان نوعي به اشتباه بودن آن اعتبار ندارد.

آيت الله سيستاني: 1و2ـ در فرضي که موجب اطمينان به اشتباه آنها باشد شهادت آنها کافي نيست.

آيت الله صافي: 1و2ـ اگر از قول مدعيان رويت اطمينان حاصل شود کافي است.

آيت الله فاضل: 1ـ دليلي بر کذب مدعيان در فرض سوال وجود ندارد و حجيت قول آنها به دليل مذکور مختل نمی‌شود مگر اين که اطمينان بر خلاف حاصل شود.

2ـ اگر شهود عادل باشند قول آنها حجت است واظهار نظر اهل فن قول آنها را از حجيت ساقط نمی‌کند.

آيت الله مکارم: 1ـ پذيرفتن آن بسيار مشکل است مشروط بر اين که استفاده کننده از دوربين وتلسکوپ،محل ماه را بداند وسوال مربوط به يک مکان يا مکانهاي مشابه باشد.

2ـ در صورتي که شياعي حاصل نشود در فرض سوال اعتماد به قول مدعيان مشکل است.

آيت الله نوري: 1و2ـ درمقام تعارض، هر يک از طرفين که موجب اطمينان بيشتر است مقدم است.

آيت الله وحيد(در پاسخي شفاهي):2ـ شهادت شهود محل تامل است با آن که عدالت آنها محرز است ولي نمی‌توان اصالت عدم الاشتباه را جاري کرد.

در موارد ذکر شده که اغلب موارد اختلاف نظر فقهي در زمينه رويت هلال را در بر می‌گيرد، فقها با برداشتهاي خود از روايات گوناگون رسيده دربحث رويت هلال و با استدلالهايي که بر اساس آن روايات می‌آورند به نظرات مختلفي می‌رسند که هر مسلمان با توجه به مذهب خود و با مراجعه به فقيهي که قول و نظر او را براي خود معتبر و لازم الاطاعه می‌داند تکليف شرعي و الهي خود را شناخته و بر طبق آن عمل می‌نمايد.

چند استفتا از دفتر مقام معظم رهبري

س: همانطور که‏ مي‏دانيد، وضعيت هلال‏در آخر يا اول‏ماه به‏يکي از حالت‏هاي‏زير است:

1ـ غروب هلال قبل از غروب خورشيد باشد.

2ـ غروب هلال مقارن با غروب خورشيد باشد.

3ـ غروب هلال بعد از غروب خورشيد باشد.

اميدواريم بيان فرمائيد که کداميک از حالات سه گانه فوق را مي‏توان به وسيله برنامه‏هاي محاسبه کننده الکترونيکي دقيق براي دورترين نقاط عالم محاسبه کرد؟ آيا استفاده از اين محاسبات براي تعيين اول ماه قبل از حلول آن امکان دارد يا اينکه حتما" بايد ماه با چشم رؤيت شود؟

ج: معيارِ اول ماه، هلالي است که بعد از غروب خورشيد غروب کند و رؤيت آن، قبل از غروب ممکن باشد، و محاسبات علمي اگر موجب يقين براي مکلف نشود، اعتبار ندارد.

س: آيا رؤيت تصوير هلال ماه با استفاده از دوربين CCD و انعکاس نور و بازخواني اطلاعات ضبط شده توسط رايانه، براي اثبات اول ماه کفايت مي‏کند؟

ج: رؤيت با وسيله، فرقي با رؤيت به طريق عادي ندارد و معتبر است. ملاک آن است که عنوان رؤيت محفوظ باشد. پس رؤيت با چشم و با عينک و با تلسکوپ محکوم به حکم واحدند. اما در مورد انعکاس به رايانه که در آن صدق عنوان رؤيت معلوم نيست محل اشکال است.

س: اگر هلال ماه شوال در يک شهر ديده نشود، ولي تلويزيون و راديو از حلول آن خبر دهند، آيا کافي است يا تحقيق بيشتري واجب است؟

ج: اگر مفيد اطمينان به ثبوت هلال گردد يا صدور حکم به هلال از طرف ولي فقيه باشد، کافي است و نيازي به تحقيق نيست.

س: اگر تعيين اول ماه رمضان و عيد سعيد فطر به علت عدم امکان رؤيت هلال اول ماه به سبب وجود ابر در آسمان يا اسباب ديگر، ممکن نباشد و سي روز ماه شعبان يا ماه رمضان کامل نشده باشد، آيا براي ما که در ژاپن زندگي مي‏کنيم، جايز است که به افق ايران عمل کرده و يا به تقويم اعتماد کنيم؟ وظيفه ما چيست؟

ج: اگر اول ماه از طريق رؤيت هلال حتي در افق شهرهاي مجاوري که يک افق دارند، و يا از طريق شهادت دو فرد عادل و يا از طريق حکم حاکم ثابت نشود، بايد احتياط کرد تا اول ماه ثابت شود، و رؤيت هلال در ايران که در غرب ژاپن واقع است، براي کساني که مقيم ژاپن هستند، اعتبار ندارد.

س: آيا اتحاد افق در رؤيت هلال شرط است يا خير؟

ج: رؤيت هلال در شهرهائي که در افق متحد و يا نزديک به هم هستند و يا در شهرهائي که در شرق واقع شده‏اند، کافي است.

س: مقصود از اتحاد افق چيست؟

ج:منظور از آن، شهرهائي است که در طول خط واحدي واقع شده‏اند. بنابراين اگر دو شهر در يک خط طولي باشند (مراد از طول، طول در اصطلاح علم هيئت است)، گفته مي‏شود که آنها در افق متحد هستند.

س: اگر روز بيست و نهم ماه در تهران و خراسان عيد باشد، آيا براي افرادي هم که در شهري مانند بوشهر مقيم هستند، جايز است افطار کنند؟ با توجه به اينکه افق تهران و خراسان با افق بوشهر يکي نيست.

ج: به طور کلّي اگر اختلاف بين افق دو شهر به مقداري باشد که با فرض رؤيت هلال در يکي، هلال در ديگري قابل رؤيت نباشد، رؤيت آن در شهرهاي غربي براي مردم شهرهاي شرقي که خورشيد در آنها قبل از شهرهاي غربي غروب مي‏کند، کافي نيست، بر خلاف عکس آن.

س: اگر بين علماي يک شهر راجع به ثبوت هلال يا عدم آن اختلاف رخ دهد و عدالت آنها هم نزد مکلّف ثابت بوده و به دقت همه آنها در استدلال خود مطمئن باشد، وظيفه واجب مکلّف چيست؟

ج: اگر اختلاف دو بينه به صورت نفي و اثبات باشد، يعني يکي مدعي ثبوت هلال و ديگري مدعي عدم ثبوت آن باشد، اين اختلاف موجب تعارض دو بينه و تساقط هر دو است، و وظيفه مکلّف اين است که هر دو نظر را کنار گذاشته و درباره افطار کردن يا روزه گرفتن به آنچه که مقتضاي اصل است، عمل نمايد. ولي اگر بين ثبوت هلال و عدم علم به ثبوت آن اختلاف داشته باشند، به اين صورت که بعضي از آنها مدعي رؤيت هلال باشند و بعضي ديگر مدعي عدم مشاهده آن، قول کساني که مدعي رؤيت هلال هستند، در صورت عادل بودن، حجت شرعي براي مکلّف است و بايد از آن متابعت کند، و همچنين اگر حاکم شرعي حکم به ثبوت هلال نمايد، حکم وي حجت شرعي براي همه مکلفين است و بايد از آن پيروي کنند.

س: اگر شخصي هلال ماه را ببيند و بداند که رؤيت هلال براي حاکم شرع شهر او به هر علتي ممکن نيست، آيا او مکلّف است که رؤيت هلال را به حاکم اطلاع دهد؟

ج: اعلام بر او واجب نيست مگر آنکه ترک آن مفسده داشته باشد.

س: همانگونه که مي‏دانيد اکثر فقهاي بزرگوار پنج راه براي ثبوت اول ماه شوال در رساله‏هاي عمليه خود بيان کرده‏اند که ثبوت نزد حاکم شرع در ضمن آنها نيست، بنابراين چگونه بيشتر مؤمنين به مجرد ثبوت اول ماه شوال نزد مراجع، روزه خود را افطار مي‏کنند؟ شخصي که از اين راه اطمينان به ثبوت هلال پيدا نمي‏کند، چه تکليفي دارد؟

ج: تا حاکم حکم به رؤيت هلال نکرده، مجرد ثبوت هلال نزد او، براي تبعيت ديگران از وي کافي نيست، مگر آنکه اطمينان به ثبوت هلال حاصل نمايند.

س: اگر ولي امر مسلمين حکم نمايد که فردا عيد است و راديو و تلويزيون اعلام کنند که هلال در چند شهر ديده شده است، آيا عيد براي تمامي نواحي کشور ثابت مي‏شود يا فقط براي شهرهايي که ماه در آنها ديده شده و شهرهاي هم افق با آنها، ثابت مي‏گردد؟

ج: اگر حکم حاکم شامل همه کشور باشد، حکم او شرعا" براي همه شهرها معتبر است.

س: آيا کوچکي هلال و باريک بودن و اتصاف آن به خصوصيات هلال شب اول، دليل بر اين محسوب مي‏شود که شب قبل شب اول ماه نبوده، بلکه شب سي‏ام ماه قبلي بوده است؟ اگر عيد براي شخصي ثابت شود و از اين راه يقين پيدا کند که روز قبل عيد نبوده، آيا قضاي روزه روز سي‏ام ماه رمضان را بايد به جا آورد؟
ج: مجرد کوچکي‏و پائين بودن‏هلال يا بزرگي‏و بالا بودن‏و يا پهن‏يا باريک‏بودن آن‏دليل شرعي شب‏اول يا دوم بودن‏نيست، ولي‏اگر مکلّف‏از آن‏علم به چيزي‏پيدا کند بايد به مقتضاي علم خود در اين زمينه عمل نمايد.

س: آيا استناد به شبي که در آن ماه به صورت قرص کامل است (شب چهاردهم) و اعتبار آن به عنوان دليل براي محاسبه اول ماه جايز است تا از اين راه وضعيت يوم الشک معلوم شود که مثلا روز سي ام ماه رمضان است و احکام روز ماه رمضان بر آن مترتب شود، مثلا بر کسي که اين روز را بر اساس بينه روزه نگرفته، حکم به وجوب قضاي روزه شود و کسي هم که به دليل استصحاب بقاي ماه رمضان روزه گرفته، بري‏ء الذمّه باشد؟

ج: امر مذکور حجت شرعي بر آنچه ذکر شد، نيست، ولي اگر مفيد علم به چيزي براي مکلّف باشد، واجب است که طبق آن عمل نمايد

س: آيا استهلال در اول هر ماه واجب کفائي است يا احتياط واجب؟

ج:استهلال في نفسه واجب شرعي نيست.

س: آيا اول ماه مبارک رمضان و آخر آن با رؤيت هلال ثابت مي‏شود يا با تقويم، هر چند ماه شعبان سي روز نباشد؟

ج: اول يا آخر ماه رمضان با رؤيت شخص مکلّف يا با شهادت دو فرد عادل يا با شهرتي که مفيد علم است يا با گذشت سي روز و يا بوسيله حکم حاکم ثابت مي‏شود.

دلايل اختلاف در تقويم قمري در کشورهاي مختلف مسلمان

چگونگي اثبات ماههاي قمري در کشورهاي مختلف دنيا بر اساس 5 معيار  است، همين اختلاف معيارها موجب بوجود آمدن ناهماهنگي در اعلام  آغاز ماههاي قمري وبويژه ماههاي رمضان و شوال مي‌شود.البته اين نکته را هم بايد در نظر داشت که احتمال رويت ودر نتيجه اعلام آغاز ماه قمري در کشورهاي غربي تر (از لحاظ جغرافيايي) بيشتر از کشورهاي شرقي تر است.

1. فقط رويت هلال

2. محاسبات نجومي

3. رويت هلال ومحاسبات نجومي

4. بدون ملاک ومعيار

5. متابعت از ديگر کشورهاي مسلمان

رويت هلال:

الف ـ ديدن هلال با چشم غير مسلح در غروب روز قبل از اول ماه(کشورهاي هند،پاکستان،بنگلادش،موروکو ونظر اکثر علما شيعه)

ب ـ ديدن هلال حتي با چشم  مسلح در غروب روز قبل از اول ماه(کشور ايران در بعضي ماهها ونظر بعضي از علما شيعه)

ج ـ  ادعاي ديدن هلال در غروب روز اول ماه هاي حساس(کشور عربستان در رمضان،شوال،ذيقعده وذي الحجه)

محاسبات نجومي

الف ـ  معيار عربستان:قبل از16 آوريل 1999 ميلادي:در روز اول ماه،سن ماه در لحظه غروب خورشيد مکه بيشتر از 12 ساعت باشد...بعد از 16 آوريل 1999 ميلادي:بعد از مقارنه ،غروب ماه بعد از غروب خورشيد در شهر مکه باشد(ام القراء)گفتني است در 85 درصد مواقع، روز اول ماه،قبل از رويت خواهد بود.

ب ـ معيار مصر: در مناطق غربي مصر، زمان غروب خورشيد بعد از مقارنه بوده ومدت مکث ماه حداقل پنج دقيقه باشد.

ج ـ معيار مابينز: سن هلال حداقل 8 ساعت،ارتفاع ماه حداقل 2 درجه وجدايي زاويه‌ای ماه از خورشيد حداقل 3 درجه باشد.(کشورهاي مالزي،سنگاپور،اندونزي و برونئي)

د ـ معيار کامل نجومي: بر اساس پارامترهاي مختلف ماه،در لحظه غروب خورشيد هلال شرايط رويت را داشته باشد(کشورهاي ايران،الجزاير و تونس)

معيار ليبي: در شرقي ترين مناطق کشور ليبي، زمان مقارنه قبل از طلوع خورشيد باشد.

  رويت هلال ومحاسبات نجومي

اگر محاسبات نجومي امکان ديدن هلال را معتبر وقطعي بشناسد،رويت هلال ملاک است.محاسبات تنها براي جلوگيري از اشتباه وخطاي ديد استفاده مي‌شود (دفتر مقام معظم رهبري آيت الله خامنه‌ای،علماء اسلام ،سازمانهاي نجومي کشورهاي گويانا،ترينيداد و توباگو)

 بدون ملاک ومعيار

بعضي کشورها هيچ ملاکي ندارند و هر سال روش تعيين اول ماه آنها عوض می‌شود مانند کشور نيجريه

  متابعت از ديگر کشورها

الف ـ متابعت از کشور عربستان:

کشورهاي قطر،کويت،امارات،عمان،يمن،بحرين،سوريه،لبنان ،ترکيه ،افغانستان و..

ب ـ متابعت کشورهاي کوچک از کشورهاي بزرگ همسايه(نيوزيلند از استراليا،سورينام از گويانا)

ج-متابعت از کشورهاي مسلمان تابعه( اکثر کشورهاي اروپايي وحوزه درياي بالتيک وايسلند)

پيش بيني وضعيت هلال ماه مبارک رمضان و شوال 1432 توسط مرکز مطالعات و پو هش هاي فلکي نجومي حضرت آيت الله العظمي سيستاني(مدظله)

چند سايت اينترنتي راجع به روئيت هلال

پايگاه اطلاع رساني دفتر مقام معظم رهبريhttp://farsi.khamenei.ir/   

مرکز مطالعات و پژوهش هاي فلکي نجومي http://nojumi.org/                  ماه نو                                              http://www.newmoon.ir/         هفت آسمان                                             http://www.haftaseman.ir/   

گروه غير حرفه‌ای روئيت هلال                                http://www.ugcs.ir/ 

در ضمن عزیزان می‌توانند هر نوع سوال و پرسش خود راجع به مسایل استهلال و نجوم را با شماره 15-2932311 0251 و یا به وسیله نامه الکترونیکی info@nojumi.org مرکز مطالعات و پژوهش های فلکی نجومی مطرح نمایند.