دی 1393
 
شماره : 274
آخرین شماره ها
نشریات دیگر

با قوانین زندگي در عصر مجازي آشنا هستید؟
جهانگشته مریم

واکاوی محاسن و معایب اینترنت، همراه گفت‌وگویی با جعفر شاهرخی، کارشناس ارشد ارتباطات اجتماعی

 

چگونه وارد فضای مجازی شده‌ایم؟

در عصر مجازي، بيش‌تر امور زندگي انسان به شکل مجازي انجام می‌شود. دفتر کار مجازي، تجارت مجازي، تفريح‌های مجازي، سفرهاي مجازي و موارد مشابه آن، نمونه‌هايي‌ هستند که در فضاي سه‌بُعدي، شرايط مناسبی را براي خانواده فراهم مي‌کنند. آيا آسيب‌شناسي عصر مجازي، سؤال بعدي مسئولان تربيتي عصر مجازي نخواهد بود؟ در عصر مجازي، تغييرهای اساسي در رفتار بشر پدید خواهد آمد و برخي از صفت‌هاي ناپسند - که به دلايل مختلف، گريبان‌گیر زندگي امروز دنياست - به دليل عيني و قانون‌مند‌بودن همه‌ی امور اجرايي، از جامعه رخت خواهد بست و همه‌ی کارها قابل‌رؤيت و پي‌گيري خواهد بود. مردم در جهان مجازي، شناخت بهتري از جهان و فلسفه‌ی وجودي انسان خواهند داشت و به نحو بهتري، تربيت خواهند شد و با توجه به اين‌که از نظر تئوري در عصر مزبور، مشکل‌های معيشتي و تهيه‌ی ابزار کار حل شده، دانش و اطلاعات در سطح گسترده‌اي، در همه‌ی زمينه‌ها در دسترس مردم است. توجه به مسايل روحي، رواني، معنوي و گرايش به مذهب افزايش خواهد يافت و تحول اساسي در زندگي انساني - با توجه به دست‌آوردهاي فن‌آوري اطلاعات - ميسر و امکان‌پذير خواهد بود.

 آموزش خانواده، رکن توسعه

مؤثرترين رکن توسعه‌ی خانواده در شهر الکترونيک، آموزش است. فناوري اطلاعات، شرايطي پدید مي‌آورد که امکان آموزش هر چيز به هر کس، در هر جا و هر زمان فراهم شود. با توسعه‌ی آموزش الکترونيکي و آموزش مجازي، فرصت‌هاي جديدي براي خانواده پدید مي‌آيد تا بتواند ضمن حفظ فرهنگ بومي، از تجربه‌های مفيد دیگران هم به‌خوبي استفاده کند. اين نوع سيستم آموزشي، مزاياي زيادي دارد که بعضي از آن‌ها عبارت‌اند از: 

 ـ آموزش هر کس در هر جا و هر زمان، فارغ از هرگونه محدوديت نژادي، سن و امثال آن؛ 

 ـ کاهش هزينه‌هاي فيزيکي ساختمان در ارتباط با آموزش؛

 ـ دسترسي آني به منابع و اطلاعات در هر زمان؛

 ـ فراهم‌بودن منابع آموزشيِ برخط به شکل یک‌نواخت و يک‌پارچه، با شرايطي متناسب‌تر از شيوه‌ی آموزشي سنتي؛

 ـ دسترسي به تجربه‌های ديگران در آموزش و امکان ذخيره‌سازي آن؛

ـ انتخاب متن مورد علاقه، براساس امکان‌ها و توان‌مندي‌هاي فرد؛

 ـ به‌روز‌شدن کليه‌ی متون آموزشي و درسي و سادگي روند آن؛ 

 ـ امکان ارزيابي و اندازه‌گيري آموزش خلاق.

سواد اینترنتی، فرصت‌ها و معضل‌ها

کامپيوتر و اينترنت، هم نياز به نوع خاصی از سواد و مهارت دارد و هم الگوهاي فرهنگي و رفتاري ويژه‌اي در پی دارد. مهم‌ترين مسئله‌ی اينترنت، از نظر فرهنگي، عدم‌تطابق محتواي ارائه‌شده با الگوهاي فرهنگي و هنجارهاي رفتاري جوامع مختلف است. فن‌آوري اينترنت، براي بيش‌ترين سرعت و کم‌ترين کنترل، طراحي شده است؛ لذا اعمال کنترل‌هاي اخلاقي در آن دشوار است. حجم بالاي محتواي مستهجن تجاري و مجاني در اينترنت، يکي از معضل‌های اخلاقي و خانوادگي است. مشکل فرهنگي ديگر اينترنت، غلبه‌ی زبان انگليسي و فقدان منابع غني به زبان‌هاي ديگر است؛ در نتيجه، سلطه‌ی زبان انگليسي بر زبان‌هاي ديگر با اينترنت تقويت مي‌شود.

 کشورهاي در حال‌توسعه، معتقدند جريان آزاد اطلاعات، آن‌ها را در يک رقابت نابرابر و بي‌فايده با دولت‌هاي ديگر و شرکت‌هاي خارجي و چندمليتي قرار مي‌دهد و با تهديد ثبات جامعه از نظر فرهنگي، ناامني فزاينده‌اي بر اين کشورها تحميل مي‌کند. فروريختن مرزهاي فرهنگيِ کشورهاي هدف، در برابر فن‌آوري‌هاي جديد اطلاعاتي و ارتباطي، اثرهایی شگرف بر امنيت سياسي، اقتصادي و فرهنگي اين کشورها داشته است. متأسفانه به دليل نبود ضوابط و مقررات جهاني در اينترنت، هيچ‌گونه تضميني نیست که همه‌ی گروه‌ها برای رسیدن به اهداف انساني فعاليت کنند! زيرا در کنار انجمن‌‌هاي خوبي مانند انجمن مبارزه با ايدز، مبارزه با سرطان، گروه‌هاي آزادي‌خواه و مدافع حقوق بشر، در مواردي حضور انجمن هم‌جنس‌بازان و گروه‌هاي خشن نيز ديده مي‌شوند.

اينترنت و امنيت فرهنگي

 امنيت فرهنگي، مهم‌ترين مؤلفه براي ساختن مفهوم جديد مردم‌سالاريِ فرهنگي است. بنا به يک تعبير، مردم‌سالاري فرهنگي عبارت است از: 

1ـ حفاظت و تشويق تنوع فرهنگي و حق دسترسي به فرهنگ، براي همه‌ی افراد داخل کشور و جهان؛

2ـ تشويق مشارکت فعال، در حيات فرهنگي جامعه؛ 

3ـ تواناساختن مردم براي مشارکت در تصميم‌سازي‌هايي که بر کيفيت زندگيِ فرهنگي آنان اثرگذار است؛

4ـ تضمين دسترسي برابر و عادلانه به منابع و حمايت‌هاي فرهنگي. 

در امنيت فرهنگي نيز بايد به دو بُعد ملي و جهاني توجه کرد. نحوه‌ی نگرش به منشأ و آثار توسعه‌ی فن‌آوري و رسانه‌هاي نو، به‌ویژه اينترنت، يکي از عرصه‌هاي اصليِ تقابل ميان دو راه‌برد ثبات‌گرا و تحول‌گرا، در روي‌کردهاي امنيتي ايرانِ امروز است.

آسيب‌هاي فن‌آوري اطلاعات در خانواده

آسيب‌ اخلاقي: ارتباطي که از طريق اتاق‌هاي گفت‌وگو بين افراد مختلف برقرار مي‌شود، گاهی صدمه‌های زيادی پدید مي‌آورد. اين اتاق‌هاي گفت‌وگو - که اغلب با نام‌هاي جعلي و مجهول امکان ارتباط در آن است - مي‌تواند زمينه‌هاي لازم را براي ايجاد برخي از مفاسد اجتماعي پدیدآورد و تقريباً راهي هم براي جلوگيري از آن نیست. در يک اتاق گفت‌وگو، مردي شصت‌ساله مي‌تواند خود را بیست‌ساله معرفي کند و به اذيت و آزار ديگران بپردازد. به جرئت مي‌توان گفت که خطر اتاق‌هاي گفت‌وگو، به مراتب بيش‌تر از سايت‌هاي غيراخلاقي در اينترنت است؛ زيرا بي‌اطلاعي خانواده‌ها از اين موضوع، خطرهايي را بر خانواده‌ها تحميل مي‌کند. قرارگرفتن در معرض فرهنگ‌هاي گوناگون، آزادي‌هاي زياد در يک دوره‌ی زماني به‌نسبت کوتاه و امکان دسترسي به اطلاعات غيراخلاقي گوناگون از طريق اينترنت، برخي از نمونه‌هاي اين خطرها هستند.

آسيب‌هاي پزشکي: بازي‌هاي کامپيوتري با داشتن صفحه‌های گرافيکي، تنوع رنگ و سرعت زياد تعويض صفحه‌ها، اثرهای منفي روي مغز و اعصاب کودکان و حتي بزرگ‌ترها مي‌گذارند و برخي اختلال‌ها را موجب مي‌شوند. هم‌چنین استفاده‌ی زياد از کامپيوتر، اثر منفي بر بينايي افراد دارد و موجب سوزش چشم‌ها مي‌شود. اثرهای منفيِ دیگر عبارت‌اند از: دردهاي شديد کمر، دست، گردن و سر ـ که به شکل آرتروز ظاهر ‌شده و گاهي موجب کيست مفصلي در مچ دست مي‌شود ـ افتادن سرشانه‌ها و خارج‌شدن ستون فقرات از حالت طبيعي.

آسيب فرهنگي ـ اجتماعي: اساسي‌ترين و مهم‌ترين پي‌آمدهاي ناشي از توسعه‌ی فن‌آوري اطلاعات، از بُعد فرهنگي و اجتماعي انزوای بسياري از کودکان، با رایانه و اینترنت است. کودکاني که از بدو زندگي و در دوران کودکي، به دليل کمبود فضاهاي تفريحي و آموزشي، با بازي‌هاي کامپيوتري در منزل مشغول مي‌شوند و به مرور، نوعي انزواطلبي را پيش مي‌گيرند که در نهايت، باعث منزوي‌شدن آنان در اجتماع مي‌شود. حال آن‌که کودکان در دوران رشد، باید با هم‌نوعان و کودکان هم‌سن خود، بازي‌هاي دسته‌جمعي انجام دهند تا ارتباطات اجتماعي را فراگيرند. منزوي‌شدن کودک و بازي با افرادي که در دنياي واقعي نیستند، در آينده ممکن است اثرهای بسيار منفي و نامطلوبی در رفتارهاي اجتماعي کودک ايجاد کند. قهرماناني که در بازي‌هاي رايانه‌اي، ظاهر مي‌شوند، با تصاوير و صحنه‌هاي خشونت‌آميز همراه‌اند که اثرهای منفي فرهنگي ـ اجتماعي در پی دارند.

وظیفه‌ی خانواده در عصر ارتباطات و انفجار اطلاعات چیست؟

1ـ والدين براي اين‌که بتوانند درباره‌ی محاسن و معایب رسانه‌ها، راهنماي خوب و مؤثري براي فرزندان‌شان باشند، بايد در اين زمينه، مطالعه و مشاوره کرده، اطلاعات و مهارت‌هاي خود را افزايش داده و به‌روز کنند تا توصيه‌هاي آنان براي فرزندان، قابل‌قبول و پذيرش و داراي دقت و اعتبار باشد. 

2ـ اينترنت، به‌خودی‌خود، بد نيست؛ مهم نحوه‌ی استفاده از آن است. آيا حاضريد فرزندتان را - که شناکردن بلد نيست - در دريا رها کنيد؟ پس چگونه حاضريد او را بدون مهارت و آمادگي در اقيانوس اطلاعات، تصاوير، فيلم‌ها و برنامه‌هاي مختلف با محتواي گوناگون فرهنگي ـ اجتماعي رها کنيد؟

3ـ ورود رسانه‌ها به خانه، به معنی ورود غريبه‌ها به خانه است! هرگز برنامه‌ها و فيلم‌هايي را که متناسب با فرهنگ، سن و درک فرزندتان و ارزش‌هاي اخلاقي نيست - چه از طريق شبکه‌هاي تلويزيوني ايران و چه شبکه‌هاي ماهواره‌اي - با فرزندتان تماشا نکنيد. 

4ـ براي تماشاي تلويزيون و بازي با رايانه در منزل، ضوابطي که قابليت اجرا باشد، با نظر فرزندتان در نظر بگيريد و خود به آن عمل کنيد. محدوديت‌هايي را متناسب با سن و دور‌ه‌ی تحصيلي فرزندتان اعمال کنيد (هرگز بدون زمان‌بندي و محدوديت، پلي‌استيشن، رايانه و تلويزيون را در اختيار آن‌ها، حتي قبل از دبستان قرار ندهيد تا به شکل يک عادت و اعتياد غلط دربياید؛ زیرا در مراحل بعدي، اصلاح و کنترل به راحتي قابل اجرا نيست).

 5ـ براي اين‌که استفاده از رسانه‌ها يک عادت زیان‌بار نشود، محيط زندگي خود و فرزندتان را متنوع کنيد؛ مثلاً از طريق: کتاب‌خواني، قصه‌گويي، نقاشي، کارهاي دستي و امور هنري، رفتن به موزه‌ها، کتاب‌خانه‌ها، پارک‌ها، مساجد، تفريح و ورزش.

6ـ در خريد بازي‌هاي رايانه‌اي دقت کنيد تا بازي‌هایي را که براي رشد ذهني، خلاقيت، تجسم فضايي و دیگر مهارت‌هاي فرزندتان مفيد است، با مشورت افراد خبره و مطلع انتخاب کرده و بازي‌هاي خشن و مبتذل را هرگز خریداری نکنید. 

7ـ به خاطر داشته باشيد که استفاده‌ی بيش از حد فرزندان از رسانه‌ها، سبب بروز رفتارهاي پرخاش‌گرانه، خشن و انتقام‌جويانه، بي‌اعتنايي به ارزش‌هاي خانواده و بي‌علاقگي به درس و مسئوليت‌پذيري مي‌شود.

9ـ والدين بايد بدانند که رسانه‌هاي گروهي، نقشي فراتر از يک وسيله‌ی سرگرم‌کننده دارند. اين وسايل ابزاري فرهنگ‌ساز شده‌اند و قدرت‌هاي مسلط جهاني، مي‌کوشند با استفاده از اين ابزار، زمينه‌هاي نفوذ فرهنگي خود را در جوامع دیگر، فراهم آورند. 

دروغ‌هایی که مردم باور می‌کنند

در ادامه، با آقای «جعفر شاهرخی»، مدرس و کارشناس‌ارشد ارتباطات اجتماعی، درباره‌ی اینترنت و پی‌آمدهای آن به گفت‌وگو نشستیم.

* آقای شاهرخی! برای شروع، کمی از رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی بگویید.

رسانه‌های جدید برای کامل‌کردن زندگی آمده‌اند؛ اما امروز ما با این اتفاق روبه‌رو نیستیم. چه‌بسا رسانه‌های نوین، کارکرد خانواده‌ها را تغییر داده و نقش پدر، مادر و هم‌چنین کارکرد و نقش فرزند در خانواده با اس‌ام‌اس، وایبر، فیس‌بوک و... تغییر کرده است. گاه مادر، مودم را تا آشپزخانه هم برده و غافل از وظایف مادری و همسری خویش می‌شود. رسانه‌های جدیدی هم‌چون موبایل، راه‌های ارتباطیِ تازه‌ای پدید آورده و در خانواده، تغییرهایی داده‌اند. از جمله‌ی این تغییرها، می‌توان به مصرف‌گرایی بسیار، مادی‌گرایی و هم‌چنین سودآوری برای سازندگان چنین وسایلی اشاره کرد. امروزه چه‌بسا مصرف‌گرایی و خرید رسانه‌های جدید، حرف اول را می‌زند. این روزها، جوانان کتاب جدیدی برای مطالعه نمی‌خرند؛ اما در عرض دو یا سه‌ماه، گوشی سالم خود را عوض می‌کنند؛ ضمن این‌که از چنین وسیله‌ای، هر استفاده‌ای می‌شود، جز مکالمه!

* پس آسیب‌های رسانه‌های جمعی در خانواده و نقش آن در حیا و غیرت زوجین بسیار اثرگذار است؟

می‌دانید که فن‌آوری، با سرعت بیش‌تری از رشد فرهنگی در حال پیش‌رفت است. وقتی فن‌آوری و رشد فرهنگی هم‌سو نباشند، جامعه دچار واپس‌گرایی می‌شود. آلن تورن می‌گوید: «فن‌آوری، نشر پی‌آمدهای علمی و اداری ماست؛ مدرنیسم، خدا را از صدرنشینیِ جامعه خلع می‌کند.» در جامعه‌ی فعلی، این ظاهرِ بسیار ساده و فریبنده‌ی رسانه‌های اجتماعی، ماهیتش غیرمعنوی شده است؛ از این‌ رو، گسست در خانواده شکل می‌گیرد و مردم، بدون رودررویی در جامعه، با یک کلیک، با سرتاسر دنیا مرتبط می‌شوند. در چنین جامعه‌ای، مردم دروغ را می‌شنوند و به راحتی باور می‌کنند و می‌پذیرند؛ حتی گاهی دروغ، برای‌شان خوش‌آیند هم هست! آنان از دروغ‌های چهره‌به‌چهره خسته شده‌اند و به دروغ‌های رسانه‌های جمعی، پناه برده‌اند. باید بدانید که در حال‌ حاضر، یک‌میلیارد و دویست اس‌ام‌اس در دنیا جابه‌جا می‌شود و دومیلیاردوچهارصدهزار لایک در فیس‌بوک هست.

* معنویت چه‌قدر می‌تواند در رویارویی با شبکه‌های اجتماعی  مفید باشد؟

شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های جمعی، به شدت در حال رشد هستند و فرهنگ استفاده از آن، جا نیفتاده است؛ این باعث ایجاد فاصله در خانواده‌ها می‌شود و تبعات آن، کمبود محبت، افسردگی و گوشه‌گیری است؛ در نتیجه، اتفاقی که نباید بیفتد می‌افتد؛ یعنی اختلال در ارتباطات اجتماعی و متعاقب آن مهارت‌های اجتماعی. این‌جاست که فرد مهارت اجتماعی را نمی‌آموزد، شخص حرف نمی‌زند؛ اما فکرش مشغول است، نبوغش از بین می‌رود و تمرکز در یادگیری نکته‌های تربیتی را از دست می‌دهد. در نهایت، بحران هویت پیش می‌آید و کم‌رنگ‌شدن معنویت خانواده، ازهم‌‎گسستگی و...؛ فردگرایی، نتیجه‌ی فن‌آوری نوین در جامعه‌ی فعلی است.

 * اثر رسانه‌ها بر زنان بیش‌تر است یا مردان؟

باید گفت که اثر رسانه‌ها بر خانم‌ها کم‌تر است؛ زیرا خلقت آنان بر پایه‌ی حیاست و شرم زن بیش‌تر است. طبق آمار و ارقام، خوب است بدانید در سال 92، آمار طلاق 4/3 درصد رشد داشته و 155369 مورد رخ داده است؛ در هر ماه 12947، در شبانه‌روز 426 و در هر ساعت 18 طلاق. در استان‌های خراسان رضوی، گیلان و کردستان بیش‌ترین آمار طلاق گزارش شده است. البته یزد و سیستان هم کم‌ترین آمار را داشته‌اند.

محدوده‌ی 25سالگی، اوج استفاده از رسانه‌های نوین است. نیل پستمن می‌گوید: «فن‌آوری بدون اخلاق، چیزی است که جامعه‌ی آمریکا را نابود کرده است» و آن را سه دوره می‌داند: دوره‌ای که فرهنگ بر فن‌آوری چیره بود؛ دوره‌ای که فن‌آوری و فرهنگ رشد برابر داشتند و دوره‌ای که فن‌آوری بر فرهنگ چیره شد.

* آیا برای چنین مشکل‌هایی راه‌کاری پیشنهاد می‌کنید؟

حیا در رفتار و گفتار و تقویت باورها - چه در خانواده و چه در اجتماع - بسیار مؤثر است. هم‌چنین نهادهای آموزشی، نقش مؤثری دارند و می‌توانند کمک کنند؛ چراکه آن‌ها رسالت گوش‌زدکردن مباحث فرهنگی را دارند و در قالب‌های آموزشی، آسیب‌های فن‌آوری‌های نوین را بیان کرده و بدون تعارف در آموزش، از بیان آمار طفره نروند؛ چون نقش مثبت رسانه‌ها فراموش شده است و امروزه نگاه ایدئولوژیک نداریم؛ در نتیجه، فرهنگ و فن‌آوری با هم رشد نکرده و باعث گسست در خانواده شده است.

منابع: 

1. جلالي، علي‌اکبر؛ آسيب‌شناسي فن‌آوري اطلاعات در خانواده، تهران: پژوهشکده‌ی خانواده. 

2. کريمي، يوسف (1379)؛ روان‌شناسي اجتماعي، تهران: ارسباران. 

 

فهرست عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان