خرداد 1394
 
شماره : 279
آخرین شماره ها
نشریات دیگر

زن در سيماي انقلاب اسلامي
محمدی سیف معصومه



دانشجوي کارشناسي ارشد جامعه‌شناسي 

زن ايده آل انقلاب ايران

 از جمله ويژگي‌هاي برجسته و مهم انقلاب ، حضور گسترده‌ي افراد و طبقات مختلف اجتماعي در آن بود، امري که به‌طرز بي‌سابقه‌اي در حضور زنان تبلور يافت. در طول تاريخ مبارزاتي انقلاب، زنان همواره حضوري ثابت در حماسه‌ي بزرگ انقلاب داشتند و با وجود مخاطرات احتمالي که مبارزه‌ي علني آشکار در انتطار آنان بود؛ فرزند در آغوش، با مشت‌هاي گره كرده و با فرياد «مرگ بر شاه»‏ به ميدان مسلسل و تانك‌هاي شاهنشاهي ‏رفتند. زناني که زير چادرهايي با بوي عفاف، خاطره‌ي خرداد 42 را زنده ‌کردند و شعار «خود باور داشتن» را سر دادند.

رژيم شاه با هدف جدايي سياست از مذهب، دين را علل عقب‌ماندگي و موانع ترقي دانست و زنان را تشويق ¬کرد تا خود را از قيود اسلامي آزاد کنند. اما غربي شدن کامل براي کساني که به جست‌وجوي مسير اخلاقي زندگي اسلامي بودند، مشکل بود. زنان‌ ايران‌ خواستار حکومت‌ اسلامي‌ و احياي‌ اسلام‌ ناب‌ محمّدي(ص‌) و زنده‌ شدن‌ نام‌ قرآن‌ و ائمه‌ي‌ اطهار(ع‌) بودند.

نقش اساسي زنان در به ثمر رساندن انقلاب ايران

حفظ ارزش‌هاي اسلامي و باورهاي ديني، مهم‌ترين عامل حضور بانوان در عرصه‌ي انقلاب بود که در خفقان رژيم پهلوي و فشارهاي رواني موجود، سبب شد آنان از نقش فوق‌العاده‌ي فعال خويش هرگز فروگذار نکنند. مشارکت زنان در زمينه‌سازي و شکل‌گيري انقلاب با وجود تمامي فشارها و سياست‌ها به‌گونه‌اي عميق متجلي بود. انقلاب ايران جنبشي بود که سابقه‌ي حضور مستقيم زنان مسلمان در آن به سال‌هاي خفقان‌آور دوران قاجار در واقعه‌ي تنباکو برمي‌گردد. اين حضور فعال در سال‌هاي بعد و نزديک به شکل‌گيري انقلاب رو به افزايش نهاد. به روايت منابع تاريخي، زنان در دوران قاجار بارها در تظاهرات دسته‌جمعي در سال‌هاي 1277ه. ق و 1302ه. ق و مهم‌تر از آن در سال 1309ه. ق قيام تنباکو شرکت داشتند.

زنان كه تا پيش از انقلاب با فعاليت‌هاي مخفي و به‌عنوان مادران شهيدان و يا همسران مبارزين دربند، با رژيم شاه مبارزه مي‌كردند، به خيابان‌ها آمد و حضور خود را آشکارا اعلام کردند. شرکت‌شان«در تظاهرات و راه‌پيمايي‌ها، آن هم با حفظ ميراث‌ها و شعارهاي اسلامي و از اين‌ها بالاتر، جلوي گلوله‌ها رفتن است که در هفده شهريور در ميدان شهدا، زنان بيش‌تر از مردها شهيد دادند و اين زن ها بودند که در ميدان شهدا نشستند و مورد رگبار ظالمانه‌ي دشمن قرار گرفتند و اين فاجعه‌ي هفده شهريور نقطه‌ي عطف عجيبي در اين انقلاب اسلامي بود.» (مطهري،1387، 210)

امام خميني که همواره نقش زنان را در انقلاب مورد توجه قرار داده و در عصر استفاده‌ي ابزاري از زن در تبليغات و تجارت، سخن از کرامات آنان به ميان مي‌آورند، ‌فرموند: «فعاليّت زن‌ها در ‌اين باب (نهضت انقلاب) ارزشش بيش‌تر ‌از فعاليّت مردها بود؛ براي اين‌که همين خواهرها ‌که ريختند در خيابان‌ها و در مقابل توپ و تانک تظاهرات کردند و مشت گره کردند، اين‌ها مردها را، قدرت‌شان را دوچندان کرد. وقتي مردها ببينند ‌که خانم‌ها آمدند در مقابل توپ و تانک، آن‌ها بيش‌تر اقدام مي‌کنند و ما ديديم ‌که ‌اين خواهرها در ‌اين نهضت يک سهم بسيار بزرگ داشتند... آمدن خانم‌ها به خيابان‌ها و ميدان‌هاي مبارزه موجب اين شد كه مردها هم قوت پيدا بكنند، تقويت‏ بشوند، روحيه‌ي آن‌ها هم با آمدن شما تقويت‏ بشود.» (موسوي الخميني،1376، 171) آن‌ها در خانه‌هاي کوچک و محقر خود، نوارهاي سخنراني را مخفي و تکثير مي‌کردند، زندانيان فراري را پناه مي‌دادند و حتي در شرايط بحراني آن زمان، جراحات مجروحان حوادث انقلاب را مداوا مي‌کردند. با اين توصيف، جلوه‌هاي حضور زنان در دوران انقلاب به ¬صورت فعال و مستقيم در عرصه‌ي اجتماع، در نقش هدايت و تربيت، حمايت و پشتيباني، جلوه‌گر است و تلألو اين حضور درخشان تا ابد در طول تاريخ نمايان خواهد ماند.

 بازگشت به خويشتن، پيام بزرگ انقلاب ايران

   با توجه به اصالت انقلاب که داراي هويت و ماهيت فرهنگي و ارزشي است، زيباترين تجلي انقلاب را مي‌توان امواج فرهنگي آن دانست که ريشه در اعماق باورها و ارزش‌هاي مردم داشت و آرمان اصلي آن «بازگشت به خويشتن» بود. قبل از انقلاب در قبال نقش و جايگاه زن دو گونه ديدگاه وجود داشت: در نگرش اول زن عنصري زيبا، افسون‌گر، تنوع‌آفرين و گذراننده‌ي اوقات فراغت هوس‌بازان بود. در نگرش دوم زن هم‌چون پيچک ضعيفي تاب هيچ مقاومتي در مقابل طوفان حوادث نداشت و انتظار هيچ کار جدي و مهمي از او نمي‌رفت. زن در صحنه‌ي اجتماع آن روز الهه‌ي دل‌فريبي بود که تنها نقش دلبري خويش را خوب مي‌دانست. انقلاب، احياي شأن و منزلت معنوي زناني بود که در دوران رژيم پهلوي از اين شأن برخوردار نبودند.

يکي ديگر از مظاهر رژيم پهلوي «شي‏ءوارگي»‏ است که محصول نظام استثمارگر است که هم زن و هم مرد را مورد سودجويي قرار مي‌دهد. حذف نظام ظالم و استثمارگر زمينه‌ساز حضور رو به کمال مرد و زن مي‌شود و از اين رو حضرت امام در تبيين حدود جايگاه اجتماعي زن در يک نظام ايده‌آل مي‌فرمايد: «اسلام زن را مثل مرد در همه‌ي شؤون دخالت مي‌دهد، همان طوري که مرد در همه‌ي شؤون دخالت دارد، زن هم دخالت دارد.» (همان، 58) در اين زمينه از يک سو دايره‌ي سخنان امام از توصيه و تبيين فراتر رفته و وارد قلمرو الزام مي‌شود و مي‌فرمايد زن بايد در مقدرات اساسي مملکت دخالت کند و از ديگر سو ايشان اين حضور را با کرامت و شرافت ويژه‌اي توأم مي‌سازند. «ما نهضت خودمان را مديون زن‌ها مي‌دانيم. مردها به تبع زن‌ها در خيابان‌ها مي‌ريختند» )همان، 68(

 از ديگر مظاهر فساد رژيم پهلوي اين بود که زنان‌ را در مسلخ‌ «فروش‌ کالا» و «فساد و فحشا» قرباني‌ کرده‌ و بانوان را که مرکز عطوفت‌ و فضيلت هستند، به‌ گرداب‌ ابتذال‌ کشانده‌ بودند. انقلاب‌ آمد و زنان‌ قيام کردند، هم‌پاي مردان جامعه به مبارزه برخاستند و بدعتي نو گذاشتند. آن‌ها خود را از اين‌ منجلاب‌ فرهنگي‌ نجات‌ داده و به‌ اخلاق‌ اسلامي‌ و حجاب‌ و عفاف‌ و فضيلت‌ها آراستند. انقلاب، ميدان بزرگي براي آزمايش زنان بود تا از اين طريق بتوانند توان‌مندي‌ها و استعدادهاي حقيقي خود را بروز دهند. اگر زنان جامعه توانايي مبارزه با بي‌عفتي و پوچ‌گرايي را نداشتند، آيا مرداني تربيت مي‌شدند كه عاشقانه جان خويش را در راه انسانيت فدا سازند.

نقش زنان انقلابي از نگاه دانشمندان غربي

 انقلاب ايران با ويژگي‌هاي منحصر به فرد خود، توجه بسياري از دانشمندان غربي را به خود جلب كرد. يك ساختارشكني عظيم پس از نيم قرن مدرنيزاسيون و سكولاريسم در ايران رخ داد كه همه را مبهوت خود كرد و توانست نظام سياسي كاملاً منطبق بر اسلام را بر مدرنيته حاكم كند. از اين رو پژوهشگران بسياري در دنيا دست به انتشار كتب و مقالات فراواني در اين باره زدند. «خانم‌هاي چادري، بازاري‌ها در دسته‌هاي زياد براي شرکت در مراسم عزاداري بيرون مي‌آمدند. کاري که در گذشته نيز هميشه مي‌کردند. اما اکنون حضور وسيع آن‌ها معناي سياسي جديدي به خود گرفته بود. هنگامي که تهديد رژيم به اعمال خشونت بالا مي‌گرفت، اين خانم‌هاي چادري با کمال شجاعت در صف جلوي تظاهرات حضور داشتند. شرکت‌کنندگان در اين قبيل مراسم مي‌دانستند که حضور خانم‌ها در صف جلو، پليس و رژيم را در وضعيت مشکل قرار مي‌دهد. بدين ترتيب حضور زنان موجب کاهش خشونت حرکت‌هاي اعتراض‌آميز مي‌گشت. از نظر برخي از صاحب‌نظران، دخالت شمار بزرگي از زنان در انقلاب ايران با ويژگي خود انقلاب را تسهيل کرد.» (کدي، 1369)

«جان فوران»، نظريه‌پرداز انقلاب، در وصف انقلاب ايران مي‌گويد: «در تظاهراتي گسترده هزاران زن چادري پيشاپيش صفوف جمعيت حرکت مي‌کردند، و با اين کار ضمن اين‌که خطر را به جان مي‌خريدند از دامنه‌ي خطر مي‌کاستند.» (فوران،1377، 561) او معتقد است حضور وسيع زنان پيامي عرضه مي‌کرد، و آن اين‌ است که انقلاب ما، منادي صلح است؛ لذا دست به خشونت نمي‌زنيم. فوران مي‌گويد: «شرکت زنان در تظاهرات، خطرسازتر از مشارکت مردان بود؛ زيرا اغلب آن‌ها داراي حجاب بودند، اين مسأله باعث مي‌شد تا در مواقعي چون تيراندازي که نياز به فرار بود، امکان کم‌تري براي تحرک و فرار نسبت به مردان داشته باشند. اين امر، امکان مقابله با نظاميان و مأموران امنيتي را براي زنان کاهش مي¬داد. بسياري از زنان در حالي در راهپيمايي‌ها شرکت مي‌کردند که فرزندي را در آغوش، يا دست کودکي را در دست داشتند و در صورت حمله مأموران، فرصت و امکان کم‌تري براي فرار و مقاومت پيدا مي‌کردند.» (همان)

تأثير انقلاب اسلامي ايران، توجه نظريه‌پردازان علوم اجتماعي را به خود جلب كرد، به‌گونه¬اي كه به اعتراف جان فوران، محور نظريه‌ي اجتماعي در دهه‌ي 1980 شد و موجب تزلزل در نظريه‌هاي علوم اجتماعي پيرامون انقلاب‌ها و بازنگري در آن‌ها گرديد. وي در كتاب «مقاومت شكننده» با توجه به نقش مذهب و دين در انقلاب ايران، با تأكيد بر نقش اسلام اصول‌گرا در انقلاب مي‌نويسد: «امام خميني به دليل موضع‌گيري سازش‌ناپذير درازمدت عليه شاه، جاذبه و صراحت و صداقت شخصي و ديدگاه‌هايش در مسائل مهم سياسي، در صف اول جاي گرفت و توانست اسلام مردم‌گرايي ارائه دهد كه براي گروه‌هاي مختلف اجتماعي جاذبه داشت، هر چند پايگاه اجتماعي‌اش در صفوف برخي از علما، طلّاب ديني و تجار و پيشه‌وران بازار بود، ولي سياست ضدامپريالستي‌اش نيز روشن‌فكران غيرمذهبي، چپ‌گرايان و زحمت‌كشان را جذب مي‌كرد؛ وانگهي، كلام مذهبي او در ميان گروه‌هاي حاشيه‌اي شهري و روستايي كه آن‌ها را مستضعفان مي‌خواند نفوذ مي‌كرد.» (همان، 360)

منابع

-فوران، جان، مقاومت شکننده، تاريخ تحولات اجتماعي ايران، ترجمه‌ي احمد تدين، جلد2، تهران، مؤسسه‌ي رسا، 1377.

-کدي، نيکي. آر، ريشه‌هاي انقلاب اسلامي ايران، ترجمه‌ي عبدالرحيم گواهي، تهران، قلم، 1369.

-مطهري، مرتضي، آينده‌ي انقلاب اسلامي، صدرا، قم، 1387.

-موسوي الخميني، سيد روح‌الله، جايگاه زن در انديشه‌ي امام خميني(‏ره)، مؤسسه‌ي تنظيم و نشر آثار امام خميني، چاپ چهارم، 1376.

فهرست عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان