خرداد 1394
 
شماره : 279
آخرین شماره ها
نشریات دیگر

چگونه با کم‌رويي کودکان‌مان برخورد کنيم
محمدی سیف معصومه


(قسمت دوم)

دانشجوي کارشناسي ارشد جامعه شناسي

در قسمت پيشين، ضمن تعريف کم‌رويي، به آثار و نشانه‌هاي آن پرداخته ¬شد. همين¬طور چگونگي نقش مهم تربيت در بروز مشکل کم‌رويي مطرح شد و وضعيت خانواده‌ها مورد بررسي قرار گرفت. در ادامه، زيرمجموعه‌هايي از نقش تربيت خانوادگي در بروز کم‌رويي طرح شده، و سعي بر اين است که با ارائه‌ي راه¬حل‌هاي مناسب و منطقي، خواننده بتواند با مشکل کم‌رويي کودکان مبارزه کرده، از عواقب شوم آن جلوگيري و با چگونگي راه‌هاي درمان، بيشتر آشنا شود.

نمادهاي فرهنگي

برخي از مسائل فرهنگي و اجتماعي مانند: زبان، لهجه، نوع لباس، و غيره موجب کم‌رويي در افراد مي‌شود. در برخي از مراکز آموزشي مشاهده مي‌شود، افرادي که داراي لهجه‌ي خاصي هستند، مورد تمسخر قرار مي‌گيرند و از شرکت در گفت‌وگو با معلم و همچنين فعاليّت‌هاي کلاسي خودداري مي‌کنند. اين افراد با آن که از توانايي‌هاي بالايي برخوردار هستند؛ ولي به صرف داشتن لهجه‌ي خاص، کمتر وارد فعاليّت‌هاي کلاسي مي‌شوند.

مشکلات روحي

در بسياري از اوقات، وجود برخي مشکلات روحي، مانند عدم اعتمادبه‌نفس و يا عدم برخورداري از عزت نفس لازم و در مواقعي اضطراب و افسردگي، سبب اين نارسايي اجتماعي؛ يعني کم‌رويي مي‌شود. لذا «مشاور پس از شناخت علّت، بايد به درمان آن بپردازد و به جاي اين که با کم‌رويي به‌عنوان يک معلول برخورد کند، با علت آن مواجه شده و سعي در درمان علت‌ها داشته باشد، با بهره‌گيري از روش‌هاي تغيير و اصلاح رفتار به مراجع کمک نمايد تا مشکلش مرتفع گردد.»

فعاليت‌هاي اجتماعي و بازي‌هاي گروهي

    بازي، از تعادل‌ها و فعاليت‌هاي اجتماعي گوناگوني تشکيل مي‌شود، ولي برخلاف تصوّر متداول، هميشه هم شامل ارتباط با ساير کودکان نيست. بازي‌ها را مي‌توان به انفرادي، که در آن کودک کم‌رو به تنهايي بازي مي‌کند و معمولأ اين نوع بازي را بيشتر ترجيح مي‌دهد؛ و گروهي، که در آن با کودکان ديگر به تعامل مي‌پردازد، تقسيم کرد. هنگامي که کودکان با هم بازي مي‌کنند، درس‌هاي مهمي در مورد خود، مهارت‌هاي‌شان و روابط‌شان با ديگران مي‌آموزند.

«ترغيب کودکان و نوجوانان کم‌رو براي مشارکت در فعاليت‌هاي مختلف دسته‌جمعي و بازي‌هاي گروهي مي‌تواند تأثير بسيار زيادي در کاهش اضطراب و افزايش مهارت اجتماعي ايشان داشته باشد. واضح است که ترغيب و تشويق کودکان کم‌رو براي شرکت فعال در برنامه‌هاي گروهي نظير: تهيه‌ي کاردستي مشترک، آماده ‌کردن پوستر يا روزنامه‌ي ديواري، مطالعه و مسابقه‌ي علمي، قصه‌گويي و داستان‌سرايي، اجراي برنامه‌ي نمايشي، شرکت در گروه سرود، ورزش‌ها و بازي‌هاي چند نفره، فعاليت‌هاي عمراني، فرهنگي و بسيجي و ... با توجه به نقطه‌ي قوت و ويژگي مثبت و قابل تأييد و تشويق و سوق‌‎دادن وي به طرف فعاليت‌هاي جمعي، از طريق همان نقطه‌ي مثبت و قابل عرضه‌ي وي صورت مي‌گيرد. به‌نحوي که کودک يا نوجوان قادر مي‌شود در اولين تجارب گروهي خود از ويژگي مثبت و مهارت برتر خود بهره بگيرد و با تأثير توفيق نسبي در گروه و جلب تأييد ايشان، احساس خودپنداري و خودارزشمندي‌اش تقويت گردد. صحبت‌کردن، شعرخواندن، خاطره‌گفتن و نقل مطالب کتاب دل‌خواه، تعريف موضوع و محتواي يک فيلم سينمايي، قصه‌گويي و داستان‌سرايي، توضيح يک مسئله و يا تدريس يک موضوع درسي مورد علاقه توسط نوجوان يا بزرگسال کم‌رو به مخاطبان مختلف، به ترتيب اهميت و اقتدار ايشان از نظر فرد کم‌رو، از مخاطبان خردسال آشنا و صميمي نظير خواهرزاده¬ها، برادرزاده‌ها و فرزندان کوچک خانه و بستگان گرفته تا مخاطبان خردسال آشنا، اما غير صميمي و غير فاميل؛ از مخاطبين خردسال غريبه تا مخاطبان همسال آشنا و صميمي؛ از مخاطبين همسال آشنا، اما غير صميمي تا مخاطبان همسال غريبه؛ از مخاطبين بزرگسال آشنا و صميمي تا مخاطبان بزرگسال آشنا، اما غير فاميل و غير صميمي؛ و سرانجام از مخاطبين بزرگسال مقتدر و متنفذ، اما غير نقاد گرفته تا مخاطبان مقتدر، متنفذ و نقاد و برقراري و حفظ ارتباط بصري طبيعي با ايشان، با چهره¬اي گشاده و متبسم، صدايي محکم و مطمئن، با آرامش روان، اطمينان‌خاطر، اعتمادبه‌نفس کامل و احساس خودارزشمندي؛ مؤثرترين روش اصولي و تدريجي اضطراب¬زدايي و افزايش مهارت اجتماعي و درمان کم‌رويي است.» 

توانايي بازي با ساير کودکان بسيار مهم است، اما هميشه به شکل طبيعي پيش نمي‌آيد. بازي شامل مهارت‌هاي بي‌شماري است که در شرايط اجتماعي گوناگون از آن‌ها استفاده مي‌شود. اين مهارت‌ها در محيط امن و راحت خانواده رشد مي‌کنند و کودکان هنگامي که خارج از اين محيط قرار مي‌گيرند و با کودکان ديگر هم‌بازي مي‌شوند، مهارت‌هاي‌شان گسترش مي‌يابد. اين مهارت‌ها شامل حل مسأله، همکاري، مذاکره، پيدايش تعادل، ارتباط، بيان علايق اجتماعي، همدردي، تحمل، برنامه‌ريزي، عدالت و وفاداري است. اگر کودکان چنين مهارت‌هايي را ياد بگيرند، در بزرگسالي هرگز تنها نخواهند ماند و ماندن در کنار دوستان را ارزشمندترين سرمايه‌ي خود خواهند دانست.

مدرسه، تقويت کم‌رويي يا رشد اجتماعي

   فرايند اجتماعي‌شدن در مدارس که به صورت برنامه‌اي غير رسمي و روزانه اجرا مي‌شود، به‌خصوص در سال‌هاي اول مدرسه، بسيار تأثيرگذار است. کودکان از اين طريق مي‌آموزند چگونه با کودکان ديگر ارتباط برقرار کنند، از قوانين پيروي نمايند، در جمع صحبت کنند، با افراد قوي‌تر از خود دست¬و¬پنجه نرم کنند و با کودکان همسن¬وسال خود کنار بيايند. سازگاري، صحبت و ارتباط با ديگران از جمله درس‌هاي اجتماعي‌اي هستند که بايد کودکان بياموزند.

«مدرسه، به عنوان اولين جايگاه رسمي تجربه‌ي اجتماعي کودکان، مي‌تواند نقش تعيين‌کننده‌اي در تقويت کم‌رويي يا پرورش مهارت‌هاي اجتماعي آنان ايفا کند. متأسفانه در بسياري از موارد، کم‌رويي کودکان در محيط مدرسه و فضاي کلاس درس تقويت مي‌گردد و چنين رفتار ناخوشايندي در شخصيت کودک تثبيت مي‌شود. در غالب موارد، اولياي مدرسه رفتار انفعالي، آرام و سکوت مضطربانه‌ي کودکان کم‌رو و ناتوان را به‌عنوان يک صفت پسنديده و ويژگي رفتاري مطلوب تلقي مي‌نمايند. گاهي هم با تأييد و تشويق‌هاي خود، به‌طور مستقيم و غيرمستقيم سعي مي‌کنند آن را تقويت نمايند. حتي در بسياري از مدارس بالاترين نمره‌ي انضباط از آن کم‌روهاست! برچسب‌زدن‌ها و القاي ويژگي‌هاي خاص به بعضي از کودکان، مانند اين که معلم مرتباً بگويد که فلان‌کس، دانش‌آموزي است بسيار آرام، ساکت و مؤدب، اعمال فشارهاي اخلاقي و وادارکردن کودک به سکوت‌هاي اجباري و رفتارهاي به اصطلاح مؤدبانه‌ي مصنوعي سبب مي‌شود که وي به‌تدريج به يک موجود کاملاً کم‌رو با شخصيتي انفعالي تبديل گردد. در اين‌جا نيز اعمال فشارهاي رواني و اخلاقي، اجراي مقررات خشک و غير قابل‌انعطاف، برخوردهاي قالبي و ديکتاتورمنشانه، رقابت‌هاي فشرده و نابرابر، ترسيم فاصله يا شکاف فوق¬‌العاده زياد و غير عادي بين وضع موجود و وضع مطلوب براي دانش‌آموزان، اظهار نگراني مداوم نسبت به آينده‌ي شاگردان و کنترل شديد رفتارهاي فردي و اجتماعي ايشان، کمال‌جويي‌ها و آرمان¬خواهي‌ها، تحقيرها و تهديدها، تنبيه‌ها و محدوديت‌هاي غير منطقي و تقويت روحيه‌ي تسليم‌پذيري و احساس عدم¬کفايت اجتماعي و... مي‌تواند زمينه‌هاي اضطراب و کم‌رويي را در کودکان ايجاد و يا تقويت کند.» 

بدين شکل چالش‌هاي اجتماعي مدرسه، کم‌رويي را تشديد مي‌کنند؛ زيرا ناآشنا، غيرقابل پيش‌بيني و گاهي اوقات تهديدآميز به نظر مي‌رسند. مدرسه عاملي براي فرايند اجتماعي‎‌شدن کودکان است. کودکان کم‌رو، اگر نتوانند به صورت ثابت و روزانه و به‌تدريج، در معرض محيط جديد و برنامه‌ي درسي مدارس قرار گيرند، لحظات سختي در پيش خواهند داشت و آشنايي آن‌ها با کودکان ديگر و انجام تکاليف درسي، بسيار دشوار خواهد شد. به اين ترتيب ممکن است اين کودکان، يکي از مهم‌ترين درس‌هاي اجتماعي دوران کودکي‌شان را که نحوه‌ي برقراري ارتباط صحيح در محيط‌هاي اجتماعي است، به‌خوبي ياد نگيرند.

روش‌هاي پيشگيري از کم‌رويي کودکان

   بسياري از نيازهاي کودکان و شکوفا شدن استعدادها و خلاقيت‌هاي‌شان، فقط از طريق تعامل بين فردي و ارتباطات اجتماعي ارضا شده و فعليت مي‌يابد. با اين‌که کودکان کم‌رو رفتارهاي خاصي از خود نشان مي‌دهند، اما عميقاً علاقه‌مندند با کودکان ديگر ارتباط برقرار کنند. براي رهايي از کم‌رويي کودکان، به‌عنوان يکي از مهم‌ترين موانع رشد فردي، روش‌هايي پيشنهاد مي‌شود. روش اول، توسط فرد کم‌رو و روش دوم با همکاري و توجه والدين و معلمان انجام مي‌گيرد که نقش مهمي در فرايند اجتماعي‌شدن کودک ايفا مي‌کنند.

راه‌هاي فردي مقابله با کم‌رويي

  تلقين: به نظر روان‌شناسان، تلقين در درمان بسياري از بيماري‌هاي جسمي و روحي مؤثر است. کم¬رويي نشان ترس از شکست و دليل وحشت از برخورد با اشخاص است. اين ضعف روحي را با فرار از معاشرت نمي‌توان رفع کرد، بلکه بايد خود را به همنشيني و معاشرت با مردم مجبور ساخت و در مقابل انکار نفس از خود پرسيد که چرا از اين شخص يا از اين جمعيت مي‌گريزم؟ ترس يا اضطراب، اساس تمام حرکات عصبي است. اگر نمي¬توانيد در جمع سخن بگوييد و يا دچار مشکل مي‌شويد، دليلش ترس دروني است. با تلقين به قدرت و تظاهر به نترسيدن، بخشي از مشکل حل مي‌شود. اين جمله‌ها را همواره با خود تکرار کنيد که:

- من آرام هستم.

- من خود را نيرومند و پرجرأت احساس مي‌کنم.

- من با اراده‌ي استوار، نظر خود را بيان مي‌کنم.

- حضور هيچ کس مرا تحت تأثير قرار نمي‌دهد.

- من در هر يک از مخاطبان خود نفوذ مي‌کنم.

-  من از عهده‌ي سخن گفتن در برابر ديگران برمي‌آيم.

- همه چيز آرام، همه چيز آشتي‌جويانه، همه چيز شادي‌بخش است.

اعتمادبه‌نفس: توجه به توانايي‌ها و استعدادها، مانع اظهار ضعف است. يکي از دلايل کم‌رويي، بي‌اعتمادي به خويش است. افراد کم‌رو همواره در اين فکرند که ديگران در مورد آن‌ها چه فکر مي‌کنند، در صورتي که اگر اين افراد بدانند در مقايسه با ديگران ضعفي ندارند و شايد در بسياري از موارد در زندگي نسبت به ديگران ارجحيت هم دارند، در اين حال در خود چنان قدرتي مي‌يابند که مي‌توانند در برابر هر امري مقاومت کنند. خودباوري و دوري از خودکم‌بيني بسياري از مشکلات روحي را درمان مي‌کند.

تمرين و ممارست: سخن گفتن مانند هر کار ديگر احتياج به تمرين و رياضت دارد. همه‌ي گويندگان کم‌و‌بيش در ابتدا با مشکل مواجه مي‌شوند و حتي از ضعف و نارسايي در اداي کلمات رنج مي‌برند؛ اما با صبر و تحمل و تمرين نقايص خود را بر طرف مي‌کنند.

مروري بر گذشته: بايد سعي کنيد ذهن‌تان را از تجارب و خاطرات ناخوشايند در روابط شخصي و ناکامي‌هاي ارتباطات اجتماعي پاک نماييد، در عوض تلاش کنيد تا تجارب موفّق خود را در خانه و مدرسه، کوچه و خيابان و در برخورد با ديگران مجدداً مرور کرده، آن‌ها را به خاطر بسپاريد.

معاشرت با مردم: علي‌رغم ترس دروني، براي درمان کم‌رويي لازم است با ديگران معاشرت کنيد. سعي کنيد در معاشرت‌ها خود را فراموش کنيد؛ براي آن¬ که اين امر حاصل شود، به هر که مي‌رسيد سلام کنيد و خوش‌رو باشيد. بايد بدون ترس از طرد شدن، به دوستان‌تان اعتماد کنيد و به آن‌ها نزديک شويد.

انعطاف¬پذير بودن: بايد بتوانيد گاهي با پيروي از ديگران و گاهي با هدايت آن‌ها¬ محيط ذهني امن و آسوده‌ي خود را گسترش دهيد و به قلمروهاي جديدي دست پيدا کنيد.

راه‌هاي جمعي مقابله با کم‌رويي

والدين محترم بايد براي کودکان کم‌رو، نظم و انضباط همگون و مناسبي اعمال کنند. بدين منظور نکات زير پيشنهاد مي‌شود:

        نقش والدين: والدين کودکان کم‌رو  بايد با حمايت‌هاي کامل معنوي و مادي از کودکان خود، آنان را در فعاليت‌هاي فردي و اجتماعي شرکت داده، با تلاش، مهارت‌هاي بيان شده‌ را در کودکان خود نهادينه کنند و پس از آن به رشد و توسعه اين مهارت‌ها در کودکان همت گمارند. کنترل خشم، بخشيدن ديگران، معذرت‌خواهي‌کردن، راز نگه‌دار بودن، به ‌ديگران کمک‌کردن، از ديگران درخواست کمک‌کردن، از خود دفاع‌کردن، از ديگران تعريف‌کردن، اجتناب از موقعيت‌هاي خطرناک و... از جمله مهارت‌ها هستند.

درک و پذيرش کامل کودکان: حساس‌بودن نسبت به علايق و احساسات کودکان موجب نزديکي بيشتر والدين به فرزندشان مي‌شود. والدين با اين کار نه تنها به کودک نشان مي‌دهند که برايش ارزش و احترام قائلند، بلکه اعتماد به ‌نفس او را نيز تقويت مي‌کنند. با ايجاد فرصت‌ها و برقراري روابط و معاشرت با ديگران، نقشي فعال به کودکان داده، آن‌ها را بپذيريد و يادآوري کنيد که اشتباهات‌شان قابل درک و پذيرش است.

از بين بردن بدبيني کودکان: کم‌رو بودن معمولاً از الگوها و تفکرات منفي که باعث بدبيني مي‌شود، نشأت مي‌گيرد (مانند بچه‌ها من را دوست ندارند). با تقويت و جايگزين‌کردن افکار مثبت، به فرزندتان، در از بين بردن بدبيني و تفکرهاي منفي ذهن او کمک کنيد.

پرورش عزت‌ نفس: کودکان خجول و کم‌رو به احتمال زياد خودپنداره‌اي منفي از خويش در ذهن دارند و احساس مي‌کنند که مورد پذيرش هيچ‌کس نيستند. به همين دليل بهتر است روش‌هاي دوست‌يابي کودک را تقويت و او را تشويق کنيد تا خود براي دوستي پيش‌قدم شود. از طريق القاي توانايي‌ها و يادآوري ويژگي‌هاي مثبت آنان، سعي کنيد هر گاه که کودک کار مثبت و ارزنده‌اي انجام مي‌دهد، او را تشويق کنيد. هرگز از او کاري را که خارج از توانايي‌هايش است، درخواست نکنيد. پژوهش‌ها نشان مي‌دهند کودکاني که احساس خوبي نسبت به خود دارند، کمتر دچار شرمساري و خجالت مي‌شوند.

توجه کردن به حرف‌هاي کودکان: کودک را تشويق کنيد تا در مورد آن چه از آن واهمه دارد، صحبت کند و سعي کنيد بدون اين که نگراني‌‌اش را فراموش کند، روي تجربياتش تأکيد کنيد. به او بگوييد بعضي اوقات من هم اين احساس را دارم.

رشد مهارت‌هاي اجتماعي: ترغيب و تشويق کودکان کم‌رو به شرکت در محافل علمي، فرهنگي، مذهبي و اجتماعي، شرکت در فعاليت‌ها و گردش‌هاي علمي، تفريحي و زيارتي و سپردن نقش‌هاي فعال و مسئوليت به آنان بسيار مفيد است. شرکت در برنامه‌هاي گروهي مانند کار دستي مشترک، آماده‌کردن روزنامه ديواري، اجراي برنامه‌ي نمايشي، شرکت در گروه سرود، ورزش‌ها و بازي‌هاي چند نفري و توجه به نقاط قوت و ويژگي مثبت و قابل تأييد و تشويق و سوق‌دادن او به طرف فعاليت‌هاي جمعي که رفتار اجتماعي کودکان کم‌رو را تقويت مي‌کند و آموختن عبارات مربوط به مهارت‌هاي اجتماعي به کودکان، توان او را بالا مي‌برد.

تأکيد روي نقاط قوت: اگر دوست دارد فعاليّت خاصي را انجام دهد، بگذاريد در آن بدرخشد. او به اين موفقيت‌ها افتخار خواهد کرد و کمتر به خاطر کم‌بودهايش دچار مشکل مي‌شود.

پيدا کردن الگوهاي خوب: زندگي¬نامه‌ي افراد موفق را بخوانيد و يا برنامه‌هاي تلويزيوني ويژه‌ي جوانان را تماشا کنيد و به فرزندتان بگوييد که چگونه برخي توانسته‌اند با اراده و پشتکار، موانع را از سر راه‌شان بردارند.

کلام آخر

   کم‌رو بودن کودک به اين معنا نيست که او در زندگي بزرگسالي خود هميشه با مشکلات مواجه خواهد بود. يک مطالعه نشان داده است که اغلب کودکان کم‌رو دچار اختلال‌هاي اضطرابي نمي‌شوند و نوجواناني که به اختلال‌هاي اضطرابي مبتلا هستند، در گذشته واقعأ در زمره‌ي کودکان کم‌رو به شمار نمي‌آمدند. با وجود اين که تمام کودکان ممکن است در بعضي مواقع دچار کم‌رويي شوند، اما ميزان آن در برخي کودکان بسيار بيشتر از حد معمول است که نياز به توجه و دقت بيشتري از سوي افراد خانواده دارد. والدين مي‌توانند اين مشکل را به‌آساني رفع کنند. کودک کم‌رو هم مي‌تواند در مواجهه با چالش‌هاي شديد، به شيوه‌ي مثبت و مناسبي به آن‌ها¬ نزديک شده و کم‌رويي‌اش را برطرف کند.

کم‌رويي زماني دردسرساز مي‌شود که در روند عادي زندگي کودک اختلال ايجاد کند و کودک قادر به برقراري روابط اجتماعي با ديگران و به‌خصوص همسالان خود نباشد. پيامي که بايد به کودک القاء شود اين است که کوشش‌هاي او ممکن است با شکست مواجه شود؛ ولي خود وي هرگز شکست‌خورده نيست. والدين توجه داشته ¬باشند که اگر با اين دستور العمل‌ها، باز هم کم‌رويي کودکان‌شان ادامه داشت، هرگز مأيوس نشوند. بهترين کار اين است که از توصيه‌هاي روان‌شناسان و متخصصان بهداشت رواني کمک بخواهند. فقط نبايد فراموش شود که رفتار والدين کاملاً طبيعي و دوستانه باشد. در اين صورت هم کودکان، آرامش خاطر پيدا مي‌کنند و هم روند درمان به سرعت پيش خواهد رفت.

پي‌نوشت‌ها:

---------------------

  1. کم‌رويي و راه‌هاي پيشگيري و درمان، مريم محمودزاده، 1388، انتشارات احسن، ص 24-25.

 2 . روان‌شناسي کم‌رويي و روش‌هاي درمان، دکتر غلام‌علي افروز، 1374، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، ص39.

 3. همان، ص29.

منابع:

 - کاردوچي، برناردو، مقابله با کم‌رويي در کودکان و نوجوانان، ترجمه‌ي پروين قائمي، تهران، نشر پيک¬ بهار، 1384.

 - دوسن لوران، ريموند، چاره‌ي کم‌رويي، قدرت اراده/ دقت، ترجمه‌ي دکتر محمدحسين سروري، تهران، مؤسسه‌ي انتشارات نگاه، 1388.

- زيمباردو، فيليپ جورج، کم‌رويي چيست؟ چه بايد کرد؟ ترجمه‌ي نسرين پارسا، تهران، انتشارات پرنيان، چاپ دوم 1380. 

- داير، وين، چه کنيم تا فرزندان خوش‌بختي داشته باشيم؟ ترجمه‌ي توراندخت تمدن (مالکي)، تهران، نشر رشد، چاپ سوم، 1382.

- افروز، غلام‌علي، روان‌شناسي کم‌رويي و روش‌هاي درمان، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي،1374.

- بهشتيان، محمد، غلبه بر کم‌رويي، تهران، انتشارات بهشتيان، 1389.

- محمود زاده، مريم، کم‌رويي و راه‌هاي پيشگيري و درمان، تهران، انتشارات احسن، 1388.

فهرست عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان