جهت بزرگنمایی عکس کلیک نمایید
 
شماره 125
آخرین شماره ها
نشریات دیگر

سیک‌ها در گذر تاریخ


قاسم رمضانی

مقدمه

پنجاب در مسیر عبور اردوهای نظامی و نفوذ فرهنگی مسلمانان قرار داشت. در قرن پانزدهم این ایالت زیر نظر مسلمانان اداره می‌شد و دیگر مدعیان صحنه را رها کرده بودند. در تمام شهرها و دهکده‌های آن مسلمانان و صوفیان دیده می‌شدند. در شهرهای پانی پات، سرهند، پاک پتن، ملتان و اوچ، سران معتبر صوفیه زندگی می‌کردند و بابافرید، علاءالحق، جلال‌الدین نجاری، مخدوم جهانیان، شیخ‌اسماعیل نجاری، صوفیانی متقی و وارسته بودند که نام‌شان شهرت داشت و زمینه‌های معنوی و فکری در جامعه پدید آورد که پذیرش اعتقادات تازه را فراهم ساخت.

ظهور نانک

بنیان‌گذار طریقت سیک (مرید) و رهبر سیک‌ها، نانک نام داشت که یک مصلح اجتماعی و دینی بود و در راه رفع تضادهای جوامع مسلمان و هندو تلاش می‌کرد. او تحت تأثیر یک واعظ مسلمان به نام «کبیر» قرار داشت که درباره‌ی نانک می‌گوید: «نانک (1539-1469) بنیان‌گذار فرقه‌ی سیک‌هاست.» نانک در جست‌وجوی آیینی برآمد که مشکل بزرگ شبه‌قاره‌ی هند، دشمنی و عداوت دیرپای هندوان و مسلمانان، را از میان بردارد و نتیجه‌ی افکار و اعتقاداتش آیین تازه‌ای بود که پیروان بسیاری پیدا کرد. آیین او در حقیقت برآیندی از اصول دین اسلام و معتقدات آیین هندو است و برخلاف هندوئیسم که مردم را به طبقات مختلف تقسیم می‌کند، همه را برابر می‌داند که از یکتاپرستی اسلام نشئت می‌گیرد.

البته قبل از آن‌که نانک در صحنه‌ی تاریخ هند نمایان شود، مردانی دیگر راه را برای او هموار و زمینه را آماده ساختند. سلاطین مسلمان (غزنوی‌ها) در قرن دهم میلادی به هند تاخته و دارای قدرت عظیمی شده بودند و در قرن یازدهم، غالب کشور هند را تسخیر کردند که دو قرن بعد از آن، یکی از متفکران هندو، که از مصلحان بنام آن کشور است (موسوم به راماننده)، فرقه‌ای در داخل مذهب ویشنوییزم به وجود آورد. وی برای آن‌که دین ویشنو را از بعضی اعتقادات و عادات نامعقول تصفیه و تزکیه کند، از رعایت امتیاز صنفی و سیستم کاست سرباز زد. هم‌چنین او و پیروانش خوردن گوشت حیوانات را که از محرمات بود، حلال دانستند. در میان شاگردان راماننده، شخصی بود که بعدها از استاد بزرگ‌تر و در ظهور نانک مؤثر شد؛ شخصی به نام کبیر. این مرد صاحب‌نظر و روشن‌دل تحت تعالیم علمای اسلامی هند، انکار بت‌پرستی را آموخت و می‌گفت: «خداوند شأنش بالاتر از آن است که در پیکری از سنگ یا فلز جای گزیند یا از بندگان خود به انجام مناسک و اعمال صوری مانند عبادت ظاهری و تلاوت کتاب، زیارت، رهبانیت و غسل در فلان رود و یا طواف دور فلان معبد راضی گردد؛ بلکه آن‌چه حق، از بندگان خواسته است، طهارت نیت، تهذیب اخلاق و خلوص نیت است.»

کبیر به‌علاوه، وداها را تنها مأخذ و منشأ دین ندانست و می‌افزود: «مرد سالک، بی‌نیاز از مرشد نیست.» کبیر یک شاعر بزرگ بود و غزل‌های او پس از مرگش در میان مردم دهان‌به‌دهان گشت و سروده‌های نیرومندی را بنیاد کرد، که توجه نانک را جلب کرد و نانک از سروده‌های وی الهام گرفت.

آغاز دعوت

بنا بر روایات سیک‌ها، یک روز پس از استحمام، نانک در جنگل ناپدید شد، در عالم رؤیا به محضر خدا برده شد و در آن‌جا به او یک فنجان نوشیدنی الهی تعارف کردند که او نوشید. خداوند به او چنین خطاب می‌کند: «من با تو هستم. من تو را خوش‌حال نموده‌ام و نیز همه‌ی کسانی که نام تو را قبول کنند. برو نام مرا تکرار کن و دیگران را نیز وادار کن همین کار را بکنند. هرگز آلوده‌ی دنیا مشو. به تکرار نام من، دادن صدقات و خیرات، وضو برای عبادات و تأمل و اندیشه‌ی دینی مشغول باش. نام من خدا و تو نیز گوروی الهی هست. پس از سپری‌شدن سه شبانه‌روز، گورو از جنگل بیرون آمد، به منزل خویش رفت و هر چه را که داشت به فقرا بخشید. در این ایام عقیده‌ی عمومی بر این بود که نانک دچار جن‌زدگی شده. نانک یک روز را ساکت بود و روز دیگر را به بیان مطلب پرداخت و گفت: «هندو و مسلمانی در کار نیست.»

جانشینان بعد از گورونانک

بعد از گورونانک، نُه گورو (معلم) یکی بعد از دیگری در حدود دویست سال رهبری سیاسی و معنوی جامعه‌ای را که حول محور تعالیم نانک برپا شده بود، در دست داشتند و مدعی بودند آنان ادامه‌دهندگان راهی هستند که گورو‌نانک بنیان کرده است؛ ولی با بررسی تاریخ تحولات آیین سیک‌ها، در دوران نُه گوروی جانشین نانک، به تفاوت‌های بسیاری در شیوه‌ی رهبری برخی از آنان با نانک برمی‌خوریم؛ چنان‌که می‌بینیم از گورونانک تا گوروارجن، یعنی پنج گوروی اول آیین سیک‌ها، در آموزه‌های‌شان بیش‌تر بر گرایش به امور معنوی و عرفانی  تأکید شده است.

در حالی که نقطه‌ی محوری آموزه‌های ششمین گورو، یعنی «گورو هری گوبند» تا دهمین و آخرین گورو، آموزه‌های‌شان بیش‌تر بر پایه‌ی تحسین، شجاعت و سعی در ایجاد و گسترش روحیه‌ی سلحشوری و جنگاوری استوار بوده است.

اهمیت گوروانگد در آیین سیک‌ها تنها در سرودن اشعار عرفانی نیست؛ چراکه فقط 63 سروده (سلک) از او به صورت پراکنده میان اشعار گوروهای اول، سوم و چهارم در کتاب مقدس گوروگرنته صاحب موجود است؛ بلکه آن‌چه این گورو را یکی از گوروهای مهم می‌کند، استحکام مبانی آیین سیک توسط وی است؛ به عبارتی می‌توان گفت اگر ما آیین سیک را هم‌چون خانه‌ای فرض کنیم، نانک سنگ بنا و چهارچوب آن خانه را ساخت و انگد نیز دیوارهای آن را برپا کرد. او در مدت سیزده سال پیروان نانک را به صورت اعضای یک جامعه‌ی به‌هم‌پیوسته و متحد درآورده و رشد و توسعه بخشید. از دیگر اقدامات مهم وی می‌توان به جمع‌آوری سروده‌های گورونانک اشاره کرد.

گورو امرداس، کهن‌سال‌ترین گوروهای سیک است. وی در 73سالگی سومین گوروی هندوها شد. یکی از اقدامات مهم گورو امرداس حفظ و گسترش سنت سفره‌ی اطعام فقرا و زائران (لنگر) بود که پیش از او گورونانک رایج کرده بود. این سنت علاوه بر میهمان‌نوازی و کمک به فقرا، اهمیت دیگری نیز داشت. گورو امرداس بر ایجاد وحدت و احساس برابری در میان پیروان خود بسیار تأکید می‌کرد.

گورو امرداس بیش‌تر بینان‌گذار شهر مقدس امریتسار شناخته می‌شود. امریتسار شهری است که بعدها با بنای هرمندیر صاحب (معبد طلایی) مرکز دینی سیک‌ها شد.

رعایت پنج حکم که به پنجابی با حرف (کاف) شروع می‌شود، بر همه‌ی تعمیدیافتگان سیک واجب است:

1. کیس: کوتاه‌نکردن موهای بدن؛

2. کانگا: همراه‌داشتن شانه؛

3. کاچک: شلوار کوتاه؛

4. کارا: بستن مچ‌بند فلزی به دست راست؛

5. کاندا: شمشیر یا خنجر فولادین.

علاوه بر این پنج کاف، خواندن پنج بانی در شبانه‌روز را نیز برای عبادت روزانه بر همه‌ی سیک‌های خالص لازم کرد.

این گورو قبل از مرگ به پیروان خود، وصیت کرد که هیچ جانشینی برای او نشناسند؛ بلکه برای معلمی ایشان از آن به بعد همان کتاب گرانت کافی است و هر چه می‌خواهند از آن کتاب بیاموزند و بس.

از آن زمان تاکنون، دیگر سیک‌ها پیشوای دینی ندارند؛ ولی کتاب مذکور را جنبه‌ی الوهیت داده، می‌پرستند و در معبد طلا در شهر امریتسار هر روز بامداد آن را در جلدی زربفت و بر فراز تختی زرین می‌نهند و چتری مرصع به جواهر، بر فراز آن نصب کرده و آن را عبادت می‌کنند.

منابع:

1. سامهمی دبلیواوون کول پیار سینگ؛ سیک‌ها و معتقدات مذهبی و رویه‌ی آن، ترجمه: فیروزنیا، نشر توسعه، چاپ اول 69.

2. جلالی‌نائینی، سیدمحمدرضا؛ طریقه‌ی گورونانک و پیدایش آیین سیک، چاپ تابان.

3. دایرةالمعارف اطلاعات عمومی، مهرین مهرداد، چاپ اول، انتشارات جاویدان 62.

4. تاریخ تمدن ویل دورانت، جلد اول، مشرق‌زمین گهواره‌ی تمدن، چاپ دوم 67، انتشارات آموزش انقلاب اسلامی.

5. روحانی، محمد (1388)؛ دین سیک‌ها، ویرایش علی موحدیان عطار، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب 1388.

فهرست عناوین
فونت درشتر
فونت ریزتر
نسخه متنی
نسخه چاپی
ارسال به دوستان