پنجشنبه, 10 آذر 1373
 
128
 
 

مير غلام على آزاد بلگرامى و آثار عربى او
عباس سيد حسن

مير غلامعلى آزاد بلگرامى (1116 ـ 1200ق) از تذكره نويسان بنام و علماى متبحّر هندوستان در قرن دوازده هجرى به شمار مى آيد. او از ستارگانى است كه در قرن دوازدهم بر افق علمى شبه قاره درخشيد و شعاع تابناك علم و فضل او از هندوستان فراتر رفت و گوشه هايى از ديار عرب را نيز منور كرد.
در عرب ديوانِ ما هم شورها افكنده است
گرم دارد بزمها را شعله الحان ما1
آزاد در شـاعرى خود را بحق (حسان الهند) لقب داده است.
چون مدح رسول، كام من شد
حسّان الهند نام من شد2
او در فارسى و عربى تحقيقاتى ارزنده انجام داده و در اين دو زبان تأليفات زيادى به يادگار گذاشته است.3
ديوان عربى او داراى سه هزار و هفتصد بيت است. علاوه بر اين، مثنويات، قصايد و ماده تاريخهايى نيز دارد. صاحب (اتحاف النّبلا) تعداد اشعار عربى آزاد را ده هزار بيت نوشته است.4 دكتر زبيد احمد5 و دكتر فضل الرحمن ندوى6 درباره آثار عربى آزاد تحقيقات شايانى انجام داده اند. نمونه هايى از شعر عربيِ آزاد در كتابهاى زير آمده است:
1. نزهة الخواطر، ج6، ص204 ـ 205.
2. اتحاف النبلا، ص331 ـ 335.
3. خزانه عامره، ص140 ـ 145.
در اين گفتار كوتاه، سعى ما تنها معرفى آثار عربى آزاد است، اميدواريم بتوانيم در اين نگاه كوتاه به اهميت آثار عربى آزاد و همچنين وسعت مطالعه و مشاهده و شخصيت علمى و ادبى او پى ببريم.
1ـ سبحة المرجان فى آثار هندوستان7
اثر يادشده، يكى از معروفترين و مهمترين تأليفات آزاد بلگرامى است كه آن را به سال 1177ق/ 1763م تأليف كرده است. چنان كه از عنوان كتاب آشكار است، موضوع اصلى آن هندوستان است. اين كتاب در چهار فصل تأليف شده است: فصل اوّل
به بيان عظمت و بزرگى هند و اشارات نسبت به اين كشور در تفاسير قرآن و احاديث اختصاص دارد. مؤلف احاديث و نظريات متعددِ مفسّرين قرآن را در مورد داستان آدم و حوّا و هبوط آنان از بهشت به كوهى در سرى لنكا كه (آدم) نام دارد، نقل كرده است. فصل دوم
شامل شرح حال 44نفر از علما و ادباى مسلمان هندى است كه يا در هند متولّد شده، يا از جاى ديگر رو به هند آورده و در آنجا سكونت گزيده اند. فصل سوم
به محسنات كلام اختصاص دارد و در آن از صنايع و بدايع كه هنديان و نيز خود مؤلف اختراع و استخراج كرده اند، بحث مى شود. لازم به ذكر است كه مؤلف كتاب، دو بخش اخير، يعنى فصل سوم و چهارم، را به نام (غزلان الهند) در 1178ق به فارسى برگردانيده است. فصل چهارم
درباره (نَايكابهيد) يا (فى بيان المعشوقات و العشّاق) است.
سبحة المرجان نخستين بار در بمبئى به سال 1303ق/ 1886م در 298 صفحه به طبع رسيد. سپس در عليگر در سال 1976 و 1980م به تصحيح و با مقدمه اى فاضلانه از دكتر محمد فضل الرحمن ندوى سِيوانى در دو مجلد به چاپ رسيد. و بار ديگر در مصر نيز چاپ شده است.
نسخه هاى خطى سبحة المرجان
* هند، دهلى، موزه ملّى، به خط مؤلف.
* پاكستان، لاهور، دانشگاه پنجاب، ، نستعليق، حسين بن محمد علوى، 1253ق، 392 ورق.8
* هند، لكهنؤ، ندوة العلما، 1795 نسخ، عباس بن احمد يمانى، 1292ق در بهوپال، 432ص.9
* هند، پَتنا، كتابخانه خدابخش، بانكى پور، 653، نستعليق، 112 ورق.10
* هند، حيدرآباد، آصفيه، ش2135.11
* هند، كلكته، مدرسه عاليه، ش88 (فقط خلاصه دارد).
* لندن، موزه بريتانيا، ج3، ص1022ب و 1055ب.
* منچستر، كتابخانه جان ريلاندس، شماره [463] 292. در فهرست نسخه هاى خطى عربى اين كتابخانه سهواً اسم مؤلف (جلال الدين آزاد…) آمده است.12
* هند، عليگر، دانشگاه اسلامى، ذخيره احسن، شماره ، نستعليق خوش، 406گ.
ترجمه فارسى سبحة المرجان
فصل اول و دوم اين كتاب را سيد شمس الدين حسنى الحسينى بنارسى به دستور راجااِيسَر پَرساد در سده نوزدهم به فارسى برگردانده است و نسخه منحصر به فرد اين ترجمه در كتابخانه خدابخش پَتنا (هند) موجود است. شماره 653، نستعليق خوش، تاريخ ترجمه 1286ق، 112ورق. مظهر آدم،ترجمه سبحة المرجان (به زبان اردو)
مولوى شمس الدين، مترجم فارسى، دو فصل از سبحة المرجان را به زبان اردو نيز ترجمه كرده كه در 1295ق/ 1878م در 123 صفحه از مطبع نامى منشى نولكشور لكهنؤ (هند) به طبع رسيده است. (مظهر آدم) به حروف ابجد نام تاريخى است كه از آن 1295ق به دست مى آيد.
2ـ ضؤ الدّرارى شرح صحيح البخارى13
آزاد، صحيح بخارى را تا كتاب الزّكات شرح كرده است. وى اين شرح را در 1151ق در حرمين شريفين به انجام رسانيده است. كتاب، حاوى متن و شرح است و نسخه منحصر به فرد آن در كتابخانه ندوة العلما لكهنؤ با مشخصات زير موجود است:
شماره 364، نستعليق، به خط مؤلف، 1151ق در مدينه، 146ص، 23سطر. نواب صديق حسن، صاحب ابجد العلوم، نسخه مؤلف را به دست آورده بود و حكيم عبدالحئى، صاحب نزهة الخواطر، نيز در كتاب خود، الحطّة فى ذكر الصّحاح الستّة، ص226 شرح صحيح بخارى، آزاد بلگرامى را معرّفى كرده است.
3ـ شفاء العليل فى اصلاح كلام ابوالطيب المتنبّى14
آزاد بر اشعار المتنبّى شاعر معروف عرب نقدى زده است و اشتباهات معانى و بيان در كلام وى را نشان داده و اصلاح نموده است. نسخه هاى خطى اين رساله در كتابخانه هاى زير موجود است:
* حيدرآباد، كتابخانه آصفيه، در فن دواوين عربى، شماره1113.
* حيدرآباد، كتابخانه سيدعلى حسين بلگرامى.15
* لكهنؤ، كتابخانه ندوة العلما، شماره1445، نستعليق، مكتوبه سيد نورالحسن قَنّوجى (فرزند نواب صديق حسن خان). 50ص، 25سطر.16
* حيدرآباد، موزه سالار جنگ (2نسخه).17
پروفسور نثار احمد فاروقى، دو نسخه كتابخانه موزه سالار جنگ را مقابله و تصحيح كرده و با حواشى مفيد در مجله (ثقافت الهند)، چاپ دهلى، جلد35، ش4/3 و جلد36، ش1ـ2 به طبع رسانيده است.18
4ـ شمامة العنبر فى ماورد فى الهند من سيد البشر
مؤلف دراين رساله مختصر، احاديث منقول از رسول خدا(ص) را در باب فضايل كشور هند جمع آورى كرده است. پيش از او كسى به چنين كار دست نزده بود. او اين رساله را در شهر اَركات در 1162ق تأليف كرد19 و در سبحة المرجان (سال تأليف 1177ق) از آن نقل قول كرده است. فهرستنويس كتابخانه آصفيه، سال تأليف رساله مذكور را 1196ق و محل تأليف آن را شهر تُونك نوشته است كه درست نيست. سه نسخه خطى آن در كتابخانه آصفيه حيدرآباد به شماره هاى 853 ـ 857 و 859 مضبوط است.20
5ـ مثنوى مظهر البركات21
آزاد، مظهر البركات را به تقليد از مثنوى مولوى سروده و در دفترهاى مختلف اين مثنوى خيالات و افكار فلسفى و كلامى و عرفانى را در قالب داستانهاى ساده ارائه داده است. مظهر البركات در بحر خفيف سروده شده و آزاد مدعى است كه پيش از او هيچ كس در اين بحر براى سرودن مزدوجه سعى ننموده است. او در آغاز، اين مثنوى را در چهار دفتر سروده بود، اما بعداً به درخواست نوه خود، اميرحيدر بن نورالحسين سه دفتر ديگر نيز بدان افزود.
دفتر اول در سال 1193ق/ 1779م در اورنگ آباد به مدت يك سال سروده شد.
دفتر دوم در سال 1194ق/ 1780م در حيدرآباد در مدتى حدود پنج ماه فراهم آمد.
دفتر سوم و چهارم كه در جمادى الآخر 1195 در اورنگ آباد بدان پرداخته شد، در شعبان 1195 به اتمام رسيد.
دفتر پنجم و ششم و هفتم در سال 1196ق/ 1782م سروده شده اند. البته در دفتر اول (حمد) نيست، ولى در آغاز ديگر دفترها، (حمد) موجود است و بعد از هر دفتر يك خاتمه وجود دارد.
اين مثنوى تاكنون به چاپ نرسيده و نسخه هاى خطى آن در كتابخانه هاى مختلف موجود است كه شرح آن به قرار زير است:
* هند، حيدرآباد، كتابخانه آصفيه، به خط مؤلف.22
* منچستر، كتابخانه جان ريلاندس منچستر، 481الف (از ص3ب ـ 174الف).23 اينجا نادرست (مُظهِر البركات) نوشته شده است.
* كتابخانه پرنستن.24
* هند، عليگر، دانشگاه اسلامى، گنجينه احسن، شماره 891/71، نستعليق خوش، محمد قاسم على، 1302ق، 368ورق، (از 369 تا 375 قصيده مرآة الجمال آمده است.)
* هند، لكهنؤ، كتابخانه ندوة العلما، شماره 307/5020.25
* پَتنا، كتابخانه خدابخش، شماره 2641، از ورق1 الف ـ 127ب. در آخر اين نسخه از ورق 128الف ـ 132ب مرآة الجمال آمده است.26
6ـ ديوانها
آزاد، ده ديوان دارد كه هفت جلد از آنها در (السبعه السياره) گرد آمده است.
ديوان اول: در مطبع كنزالعلوم، حيدرآباد دكن، به سال 1187ق و در 61 صفحه چاپ شده است.
ديوان دوم: در مطبع لوح محفوظ حيدرآباد به سال 1187ق در 58صفحه، به چاپ رسيده است.
ديوان سوم: در مطبع كنزالعلوم، حيدرآباد دكن به سال 1187ق در 48صفحه چاپ شده است.
ديوان چهارم: به سال 1190ق به چاپ رسيده است.27
ديوان پنجم28 و ششم و هفتم: در سال 1194ق، نسخـه خطى هفـت ديـوان مذكور عـربى آزاد در كـتابخانه نواب نورالحسين بن نواب صديق حسن خان در لكهنؤ موجود بوده است و صاحب نزهة الخواطر آنها را در آنجا ديده بود. (نزهة الخواطر 202/6)
ديوان هشتم29: نسخـه اى از ايـن ديـوان در 55ورق در كـتـابخـانه مكتبة شيخ السلام عـارف حـكمت در شهـر مدينه موجود است. مورخ 990 كه اشتباه است.
ديوان نهم30: معروف به (تحفة الثقلين) در مطبع نور الانوار در آره (بيهارـ هند) در 1294ق چاپ شده و نسخه خطى آن در دانشگاه عليگر (هند) موجود است. شماره 711ع 298/892ع1/
ديوان دهم:
نسخه هاى ديوان نهم و دهم در ذخيره سبحان الله در دانشگاه عليگر (هند) موجود است. همچنين در كتابخانه هاى زير نيز نسخه هاى از آن ديوان موجود است.
* هند، حيدرآباد، كتابخانه آصفيه، شماره109.
* هـند، رامپـور، كـتابخـانه رضا586/1 (فهرست عربى).
* هند، پتنا، كتابخانه خدابخش، شماره 3370 و 3959، به نام (ديوان آزاد، صفحه آخر به خط مؤلف، 1170ق، 56ورق.31
* ايران، تهران، كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، شماره 10475 (فهرست نشده است).
* لندن، موزه بريتانيا، شماره، OR 8269 (فهرست نشده است).
7ـ السّبعه السّياره
هفت ديوان شعر است كه در سالهاى 1179 ـ 1194ق تأليف شده اند. گزيده هايى از اشعار اين مجموعه به نام (مختاراتِ ديوان آزاد، در 1328ق/ 1910م در آسى پريس لكهنؤ (هند) به چاپ رسيده است. نسخه اى نيز از اين كتاب در كتابخانه نورالحسن در شهر لكهنؤ بود، به خط تعليق شكسته آميز.32
8ـ تسلية الفؤاد فى قصايد الآزاد33
مجموعه اى است مشتمل بر چند قصيده آزاد كه نسخه خطى آن در كتابخانه عارف حكمت در مدينه موجود است.
9ـ مرآة الجمال
منظومه عربى داراى 105 بيت در تعريف زيباييهاى محبوب از سرتاپا. آزاد اين منظومه را در 1187ق/ 1773م سروده است. استورى مثنوى سراپاى معشوق (فارسى) و مرآة الجمال را يكى دانسته است.34
لازم به ذكر است كه مولوى محمد باقر آگاه مدارسى نيز قصيده اى در 105بيت در تعريف و توصيف سراپاى معشوق به عربى به نام مرآة الجمال سروده است كه در پايان نسخه آن، نقد و نظر آزاد بلگرامى آمده است. نسخه خطى اين قصيده در ديوان آگاه در كتابخانه سالار جنگ حيدرآباد، شماره 2164 ـ A/N.M/258 وجود دارد.35
10ـ كشكول
شامل مطالبى پراكنده و اكثر به خط مؤلف است. نسخه خطى آن در كتابخانه آصفيه حيدرآباد زير عنوان محاضرات عربى موجود است.36
11ـ الأمثله المترشحة من القريحة37
12ـ قصيده همزاليه
نسخه خطى اين قصيده در كتابخانه ندوة العلماى لكهنؤ، به شماره 1496، خط نسخ، 4ص، مضبوط است.38
13ـ اوج الصبا فى مدح المصطفى
قصيده اى است در مدح پيامبر اكرم(ص) و نسخه خطى اين قصيده در كتابخانه ندوة العلماى لكهنؤ به شماره 1423 موجود است، به خط نستعليق و در 96 صفحه.39
14ـ نصاب القصيده فى التغزّل40
15ـ مكتوبات حضرت مجدّد.
ترجمه عربى برخى از نامه هاى شيخ مجدّد سرهندى است كه آزاد انجام داده است.41
* مصنفات حكيم ميرزا حسن لاهيجى
على صدرائى خوئى

بنيان گذارى حكمت متعاليه توسط صدرالمتألهين آخوند ملاصدرا شيرازى (متوفاى 1050هـ.ق) صورت گرفت، ولى در زمان حيات وى رغبت چندانى به آن نشان داده نشد. بعد از او پيروان وى كمر همت بستند و با تدريس و تأليف مبانى قويم حكميِ آخوند، توانستند آن را به جايگاه حقيقى خود برسانند و حكمت مشايى و اشراقى را تحت الشعاع آن قرار دهند. يكى از اين انديشمندان فاضل حكيم متأله ميرزا حسن بن عبدالرزاق لاهيجى گيلانى قمى حفيد ملاصدرا بود. پدر وى ملا عبدالرزاق فياض لاهيجى با وجود اينكه داماد ملاصدرا بود و رتبه والايى در علوم داشت با شدّت عناد مخالفين مانند ساير اقران خود نتوانست حكمت متعاليه را بسطى بدهد و مشى علمى او مدارا با قشريين بود و مباحث غامض مبانى استادش را گاه در مطاوى شوارق و مشارقش و گاه در اثناى حواشى بر شروح تجريد بيان كرده و بنابر مصالحى كه بر ارباب علم پوشيده نيست، پرده تقيّه را هيچ وقت كنار نيانداخت. اما پسر او ميرزا حسن ظاهراً شرايط بهترى از پدر داشت و تا آنجا كه توانست در اين وادى قلم فرسايى كرد. او ضمن اينكه متشرعى كاملاً متعبّد بود و تأليفاتى در ادعيه، فقه، اخلاق و اصول دين داشت، در مسائل فلسفى نيز پركار بود و حدود شش كتاب مستقل در بيان مسائل آن و رد ايرادهاى مخالفين نگاشته است. متأسفانه حق اين حكيم چنانچه بايد ادا نشده و مانند صدها عالم شيعى در پرده هاى ضخيم فراموشى و عدم اعتنا گم گشته است.
تأليفات حكيم لاهيجى در موضوعات مختلف از تنوع بسيار برخوردار است كه اجمالاً ذكر مى شود:
او در بيان مسائل اعتقادى و اصول دين (كتاب شمع يقين يا آيينه دين) و (اصول دين يا اصول خمسه) را پرداخته و در رد شبهه اى پيرامون امامت كتاب (درّ مكنون) و در اثبات رجعت و رد شبهات پيرامون آن (سرّ مخزون يا اثبات الرجعه) را به فارسى تأليف كرده است.
در مسائل فروع دين و فقهى نيز رساله هاى (تقيّه)، (زكاة)، (هدية المسافر) در احكام مسافر از قبيل قصر و اتمام و…، (رسالة فى بعض مسائل الغيبة) را نگاشته است.
او در دعا سه كتاب تأليف نموده كه نشانه اهتمام وى به دعاهاى ائمه معصومين(ع) است.(جمال الصالحين) شامل دوازده باب در ادعيه و زيارات و (شرح صحيفه سجاديه) كه به فرموده شيخ آغابزرگ با اينكه به اتمام نرسيده، ولى سه مجلد كبير است و ديگر (تحفة المسافر) كه خلاصه جمال الصالحين است.
وى در اخلاق، رساله شهيد ثانى پيرامون غيبت را به فارسى و به نام (تزكية الصحبة يا تأليف المحبة) درآورده است.
در مورد حكمت متعاليه نيز دو نوع تأليف دارد:
الف. در بيان مسائل غامض حكمى، كتابهاى (روايع الكلم)، (زواهر الحكم)، (مصابيح الهدى)، (مصباح الدرايه) كه همه را به عربى پرداخته است.
ب. در دفاع از حكمة متعاليه و دفع شبهات مخالفين (آيينه حكمت) را به فارسى و (الفة الفرقه) و (ابطال التناسخ) و (النفس الناطقة الانسانيه) را به عربى تأليف نموده است.
به لحاظ تنوع آثار اين حكيم و اهميت آنها، نگارنده بنا دارد تمامى مصنفات اين حكيم ربانى را با همكارى سازمان ميراث مكتوب وابسته به وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامى، تصحيح و منتشر سازد.
در اين مقال آثار شناخته شده آن حكيم ارائه مى گردد. با اين اميد كه اگر انديشمندى بر آثار ديگرى از او يا نسخه هاى ديگرى از آثار او دست يافت از اعانت و مساعدت دريغ نفرمايد.
مصنفات وى به ترتيب حروف الفبا عبارتند از:
1ـ آيينه حكمت، فارسى. در حقيقت حكميّت و آشتى دهنده حكمت و شريعت اسلام است، شامل سه باب:
اول: تعريف حقيقت حكمت و بيان فضيلت آن در سه فصل.
دوم: در ذكر مسائل چند كه بر سر آنها همه نزاع كنند در ده فصل.
سوم: در ذكر بعضى اخبار… و ذكر بعضى اقوال و احوال جمعى از علما كه صديع يا مشعر است به فضل و مدح حكمت و حكما در دو فصل.
نسخه ها:
الف. قم، كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى، ش6389، (فهرست345/17)
ب. دانشگاه تهران، ضمن مجموعه ش2267 تحرير 8رمضان 1277 (فهرست دانشگاه917/9)
ج. دانشگاه تهران، ضمن مجموعه ش2295 تحرير سال 1168 (فهرست دانشگاه 1265/9)
د. دانشكده الهيات و معارف اسلامى تهران، ضمن مجموعه ش [2526ج] تحرير دهه اوّل شعبان1070 (فهرست ص193)
هـ. آستان قدس رضوى مشهد، ش351 ،بدون تاريخ تحرير
و. آستان قدس رضوى مشهد، ش6987، بدون تاريخ تحرير
2ـ ابطال التناسخ با سه برهان. مرحوم آغابزرگ از اين رساله در الذريعه 67/1 نام برده و فرموده كه نسخه آن در ضمن كتب شيخ جعفر سلطان العلماء در تهران موجود است. نسخه اى از آن پيدا نشد.
3ـ اصول دين معروف به اصول خمسه، فارسى. اصول دين را در پنج فصل (1ـ توحيد 2ـ عدل 3ـ نبوت 4ـ امامت 5ـ معاد) بيان كرده است.
آغاز: (الحمدلله رب العالمين… اما بعد، بدانكه اصول دين يعنى چيزهايى كه بناى دين مبين بر آنهاست…)
نسخه ها:
الف.كتابخانه جامع گوهرشاد مشهد، ش998، (فهرست كتابخانه 1365/3)
ب. دانشگاه تهران، ضمن مجموعه ش2636، تحرير سال1105 (فهرست دانشگاه1511/10) اين كتاب در اين فهرست با عنوان (الخوف والرجاء) معرفى شده، امّا بعد از مقابله عناوين فصول و آغاز كتاب معلوم شد كه همان كتاب اصول دين است.
4ـ الفة الفرقه فى الكلام الحكمة. عربى، در آشتى دادن ميان حكمت و شريعت و سازش ميان مسائل فلسفى و اخبار شيعى و قرآن، در دوازده فصل.
نسخ:
الف. كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى، ش6658، فهرست(221/17)
ب. دانشگاه تهران، ش2495 (فهرست1263/9)
ج. دانشگاه تهران، ش7698، تحرير1208 (فهرست675/16)
د. دانشكده الهيات تهران، با عنوان (تأليف الفرقه) (فهرست109/1)
هـ. آستان قدس رضوى، ش6431
و. جامع گوهرشاد مشهد، ش734 (فهرست845/2)
5ـ تحفة المسافر. اين كتاب تلخيص كتاب (جمال الصالحين) خود مؤلف است. نسخ:
الف. مسجد اعظم قم، ش2754 (فهرست ص586)
ب. كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى، ش7505 (فهرست 305/19) و ش6177 (فهرست176/16)
6ـ تزكية الصحبة يا تأليف المحبة. فارسى، ترجمه اى است از كتاب (كشف الريبه عن احكام الغيبة) تأليف شهيد ثانى در يك مقدمه و ده فصل.
آغاز: (حمد و ثناى سزاى كبريايى كريم بى همتايى است كه اقلام السنه اوليا را از ريش و نيش سخنان باطل تراشيده…)
نسخه: دانشگاه تهران، ش2495، تحرير حسن بن علاءالدين تنكابنى، سال 1149 (فهرست1263/9)
7ـ تقيه. شاگرد او شيخ محمدعلى حزين در سوانح خود از اين كتاب نام برده، ولى نسخه اى از آن پيدا نشد. [رك: الذريعه 404/4 ـ نجوم السماء ص184، سوانح حزين، مندرج در اول ديوان حزين، ص16]
8ـ جمال الصالحين. در دعا و زيارات، شامل ديباچه و دوازده باب مشتمل بر يكصد و سى ودو فصل. اين كتاب به طبع رسيده و نسخ خطى آن فراوان است.
9ـ جواب الاعتراض. اين كتاب همان (درّ مكنون) است كه در الذريعه 173/5 با اين عنوان ذكر شده است.
10ـ حقيقة النفس يا رسالة در تجرد نفس ناطقه يا النفس الناطقه. عربى، در ردّ گفتار كسانى كه تجرد نفس را نفى مى كند و ردّ ادله آنها و اثبات تجرد نفس. اين رساله با عنوانهاى مختلف در فهارس ذكر شده است. نسخه ها:
الف. دانشگاه تهران، ش2495 تحرير 1148، با عنوان (رساله در تجرد نفس ناطقه) (فهرست 1264/9)
ب. دانشكده الهيات تهران، ش811 تحرير شوال 1222، با عنوان (النفس الناطقة الانسانيه) (فهرست ص109)
ج. دانشگاه تهران، ش7698 تحرير 1208، (فهرست 675/16)
11ـ حاشيه بر وافى فيض كاشانى. در الذريعه 229/6 از آن نامبرده شده، امّا نسخه اى از آن به دست نيامد.
12ـ درّ مكنون. فارسى، در ردّ اعتراض بر شيعه مبنى بر آنكه اگر حضرت على(ع) به سبب يار و انصار قيام نكرد پس چرا امام حسين(ع) چنين كرد. اين كتاب در الـذريعه 173/5 با عـنوان (جـواب الاعتراض) ذكـر شده است.
آغاز: (الحمدلله رب العالمين… اما بعد يكى از برادران جانى و دوستان روحاني… التماس نمود كه اعتراض بعضى از سنيان به شيعه كه شما مى گوييد…). نسخ:
الف. دانشگاه تهران، ش4250 (فهرست 3220/13)
ب. دانشكده الهيات تهران، ش[811د]، (فهرست ص108)
13ـ رسالة فى بعض مسائل الغيبه. در رياض العلماء از آن نام برده شده است.
[رك: رياض العلماء 207/1 ـ الذريعه76/16]
14ـروايع الكلم و بدايع الحكم. عربى، مؤلف مباحث و مسائل فلسفه را پس از يك مقدمه، در سه باب و در چندين مقصد با عنوان (مشكوة) بيان كرده است. گويا آن را در سال 1110 تأليف نموده است. [رك: الذريعه259/11]
نسخه: دانشكده الهيات تهران، ش[702د]، (فهرست ص555) فقط باب اول را دارد.
آغاز: (الحمدلله خالداً مع خلوده حمده يوافى دوام وجوده و يكافى العظيم من برّه وجوده).
15ـ زكاة. مرحوم آغابزرگ در الذريعه 197/11 از آن نام برده و فرموده كه به فارسى است و داراى هفت فصل است.
16ـ زواهر الحكم. عربى، شامل مسائل فلسفه، در يك مقدمه و سه مقصد و سه باب، هر كدام داراى چند مطلب.
آغاز: (الحمدلله الذى انزل من السماء وجوب وجوده ماء فيض فضل وجوده… و سميتها زواهر الحكم لزهور نجومها فى غياهب الظلم…). نسخ:
الف. كتابخانه مرعشى نجفى، ش668 و 5019 و7131
ب. دانشگاه تهران، ش1835، تحرير1206، (فهرست 283/5)
ج. دانشگاه تهران، ش1808، (فهرست 284/5)
د. آستان قدس رضوى، ش661، تحرير1206
هـ. دانشكده حقوق تهران ،ش [255ج]، تحرير سال 1265، (فهرست ص363 و364)
17ـ سرّ مخزون. فارسى، مسأله رجعت و بازگشت مردگان در اين جهان در يك مقدمه و چهار فصل (1ـ اثبات وقوع رجعت 2ـ كدام جماعت رجعت مى كنند 3ـ مدت دولت اهل رجعت 4ـ كيفيت رجعت) مورد بررسى و اثبات قرار گرفته است. نسخ:
الف. دانشگاه تهران، ش2495، تحرير 12ذيقعده1148، (فهرست1264/9)
ب. جامع كبير يزد، تحرير 9شوال1101
ج. تبريز، نزد سيد محمد مولانا و نوه او سيد ابوالحسن مولانا
د. كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى، ش6658
18ـ سؤالات يورد لبطلان الحكمة و جوابان شافيه اوردها اهل الحكمة. فارسى، دو پرسش است در دفاع از فلسفه، كه در ضمن مجموعه ش7698 دانشگاه تهران در دو صفحه قرار دارد و فهرست نوشته گويا از حسن بن عبدالرزاق لاهيجى باشد (فهرست دانشگاه تهران 675/16). چون به اصل نوشته دسترسى نبود، بررسى آن ممكن نشد ولى به احتمال زياد قسمتى از فصل اولِ (آيينه حكمت) مؤلف مى باشد كه در آن چند سؤال عليه فلسفه را مطرح و جواب داده است.
19ـ شرح صحيفه سجاديه. در الذريعه 349/13 ازآن نام برده و گفته كه در سه جلد قطور است ولى به پايان نرسيده.
20ـ شمع يقين يا آيينه دين. فارسى، مسائل اعتقادى را در پنج باب بيان كرده است. اين كتاب در سال 1303هـ.ش در تهران به طبع رسيده و نسخ خطى آن فراوان است.
21ـ فهرس ابواب قطعة من الوافى. مرحوم آغابزرگ در الذريعه 399/16 از آن نام برده و گفته كه فهرست زيبايى است بر قسمتى از ابواب وافى فيض كاشانى، شوهرخاله مؤلف.
22ـ قِدَم و حدوث عالم. در مجموعه ش[811د] دانشكده الهيات تهران، اين بخش درفصل پنجم از كتاب (آيينه حكمت) مؤلف ذكر شده. فهرستنگار گمان كرده كه اين رساله مستقلى است و آن را با اين عنوان ذكر كرده و مرحوم آغابزرگ آن را به نقل از فهرست دانشكده در الذريعه ذكر نموده است. رك: فهرست دانشكده الهيات تهران، ص110 ـ الذريعه 51/17
23ـ مصباح الدرايه. آغابزرگ در الذريعه 106/21 آن را ذكر نموده و گفته كه موضوع آن در حكمت مى باشد و مؤلف در كتاب (مصابيح الهدى) به آن ارجاع داده است. نسخه اى از آن شناسايى نگرديد.
24ـ مصابيح الهدى و مفاتيح المنى. عربى، مسائل فلسفه در يك مقدمه و سه باب با عناوين (مصباح) بيان شده است.
آغاز: (و سبحانك اللهم يا من دلّنا على ذاته بذاته و بحكمته على صفاته تنزه عن مشابهة مخلوقاته).
نسخ:
الف. دانشگاه تهران، ش3662، فقط باب اول شامل 111برگ، تحرير جمادى الاول 1228، (فهرست 2672/12)
ب. فهرستنگار كتابخانه سپهسالار چنين گفته كه (نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه طاهريه موجود است). (فهرست سپهسالار، ابن يوسف ج20/1)
25ـ هدية المسافر. فارسى، مؤلف وظايف مسافر را در مورد اقسام سفر و اقسام قصر و اتمام و احكام متعلق به نماز و روزه در چهار فصل بيان نموده است. نسخ:
الف. كتابخانه مرعشى نجفى قم، ش7505، (فهرست305/19)
ب. مسجد اعظم قم ش2754، فهرست ص586
ج. دانشگاه تهران، ش1707، تحرير 15رجب 1188، (فهرست 254/8)

 

پاورقي :
1. كليات آزاد بلگرامى، خطى، ص19.
2. آزاد بلگرامى؛ خزانه عامره، ص4.
3. براى تفصيل اين مطالب رجوع شود به پايان نامه دكتراى نگارنده در دانشگاه تهران (دانشكده ادبيات و علوم انسانى) تحت عنوان بررسى احوال و آثار فارسى مير غلامعلى آزاد بلگرامى.
4. نواب صديق حسن خان: اتّحاف النّبلا، ص331.
5. Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. Lahore. 1968
6. مقدمة سبحة المرجان فى آثار هندوستان، تأليف آزاد بلگرامى، به كوشش دكتر فضل الرحمن الندوى. عليگر (هند) 1976 و 1980م، در دو مجلد.
7. ر.ك به: Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. P. 189-191 و مقدمه سبحة المرجان (به انگليسى) از دكتر فضل الرحمن الندوى، ص17 ـ 24.
8. قاضى عبدالنبى كوكب: مخطوطات عربى دانشگاه پنجاب، ص290.
9. فهرست ندوه، 615/3.
10. فهرست بانكى پور، 7/8ـ 8.
11. فهرست آصفيه، 169/1.
12. فهرست نسخه هاى خطى عربى كتابخانه جان ريلاندس منچستر، ص462.
13ـ14. ر.ك: فهرست ندوه116/3 و Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. P. 304 ، 473
15. . Nazir Ahmad: J.R.A.S. B. Vol XIII pc xxxis 1917
16. فهرست ندوه634/3.
17ـ18. مجله منادى دهلى، جلد67، شماره4ـ5، 1992م.
19. سرو آزاد، 295.
20. فهرست آصفيه493/1؛ نيز ر.ك: زبيد احمد، 191و304.
21. دكتر فضل الرحمن الندوى نسخه عليگر را در دسامبر 1960 در مجله علوم اسلاميه (اردو) معرفى كرده است. ص81 ـ 99 و زبيد احمد، 255و 482.
22. قاموس العلوم، ستون 36.
23. فهرست نسخه هاى خطى عربى كتابخانه جان ريلاندس منچستر، 806.
24. فهرست نسخه هاى عربى كتابخانه پرنستن، 1928، به نقل از تذكره نويسى فارسى در هند و پاكستان، ص270.
25. فهرست ندوه654/3.
26. فهرست بانكى پور 148/23 ـ 151؛ در مفتاح الكنوز 206/1 شماره 1838، سال كتابت مظهر البركات را سال هزار نوشته كه درست نيست.
27 ـ 28. دكتر جميل احمد: حركة التأليف باللغة العربيه فى الاقليم الاشمالى الهند فى القرنين الثامنه عشر و التاسع عشر، ص132؛ نيز ر.ك: Sarkis: Dictionaire encyclopedique de biblio graphic arabe.
29. نسخه هاى خطى دفتر پنجم، 492؛ معارف اعظم گر، ج18، ص339.
30. دكتر جميل احمد: حركة التأليف باللغة العربية…،132؛ و نيز ر.ك: Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. P. 482 و مقدمه سبحة المرجان (به انگليسى) از دكتر فضل الرحمن ندوى، ص11.
31. مفتاح الكنوز129/3.
32. Nazir Ahmad: Note On Important Arabic And Persian Mss. Found In Various Libraries In India. JRASB New Series Vol XIII p.c xxxis. 1917.
33. . Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. P. 249 and 482
34. استورى: جلد اول، حصه دوم، 862 و زبيد احمد به تفصيل به ويژگيهاى اين مثنوى پرداخته است. ر.ك: Contribution Of India To Arabic Literature. P.250-254 ؛ براى نسخه خطى آن: فهرست بانكى پور 150/23.
35. فهرست موزه سالار جنگ 322/5.
36. فهرست آصفيه 494/2.
37. ذكر اين رساله در معجم المؤلفين 32/7ـ33 همچنين در ايضاح المكنون 126/1، 483 و هدية العارفين 770/1 و نيز در فهرس دارالكتب المصريه 181/3 و 214/5 آمده است.
38. فهرست ندوه622/3.
39. فهرست ندوه648/3.
40. دكتر جميل احمد: حركة التأليف باللغة العربيه…، 135.
41. مقبول احمد صمدانى: حيات جليل 175/2 (اردو). *