جمعه, 10 مهر 1371
 
128
 
 

مجله هاى هسته در علوم كتابدارى
گيلورى عباس


آنچه در مقاله حاضر مورد بررسى قرار مى گيرد, مشخص كردن مجله هاى هسته و مجله هاى رديف دوم و سوم در علوم كتابدارى و اطلاع رسانى است. دامنه اين تحقيق, سالهاى 1358 تا سال 1370 هجرى شمسى را در برمى گيرد. روند كار اين تحقيق مبنى بر بررسى 283 مقاله است كه توسط 135 نويسنده و در 57 عنوان مجله ارائه شده است. در اين بررسى, مقالاتِ تخصصيِ اين زمينه مورد استناد قرار گرفته و از بررسى گزارش گونه ها, خبرنامه ها و مقاله نامه هاى نيمه تخصصى و يا غير مرتبط با موضوع, براى جلوگيرى از اشتباهات آمارى و دقت و صحت تحقيق, پرهيز شده است. همچنين مقالات موضوعى مسلسل (سريال) كه از يك نويسنده در چند شماره يك مجله به چاپ رسيده, صرفاً يك مقاله در نظر گرفته شده است. مجله (نمايه) كه نشريه اى در حوزه مباحث كتابدارى و اطلاع رسانى است, به دليل فقدان مقاله هاى مستقل و عمومى بودن دامنه موضوعى و خصيصه مرجعى بودن آن, مورد بررسى قرار نگرفته و از آن به عنوان يكى از مراجع مورد استناد در اين تحقيق استفاده شده است. محدوده و چگونگى انجام كار:
با مراجعه به (كتابشناسى كتابهاى كتابدارى), (كتابنامه اطلاع رسانى), (مقاله نامه موضوعى كتابدارى و اطلاع رسانى) و نشريه (نمايه), و پيگيرى شماره هاى مختلف مجله ها و ثبت تعداد مقالات چاپ شده در هر مجله, مشخص شده است كه مى توان نشرياتى را كه مبادرت به چاپ مقالات كتابدارى و علوم اطلاع رسانى مى نمايند, به دو دسته عمده تقسيم كرد: الف: نشريات صرفاً تخصصى. ب: نشريات غيرتخصصى.
الف: نشريات صرفاً تخصصى: اين گونه نشريات خود به دو دسته تقسيم مى شوند:
1. نشرياتى كه از انتشار بازمانده اند: اين نشريات عبارتند از: الف: نشريه (اطلاع رسانى). ب. نشريه (كتابدار). شك نيست كه اين دو مجله در زمان انتشار از اصليترين مجله هاى هسته در زمينه علوم كتابدارى بوده اند.
2. نشرياتى كه هنوز انتشار آنها ادامه دارد و يا به تازگى منتشر شده است. در اين گروه, نشريات (فصلنامه كتاب), (پيام كتابخانه)و (آيينه پژوهش) كه به تازگى منتشر شده اند, در صورت ادامه دار بودن نشر آنها, و نشريه (دفتر كتابدارى), مى توانند به عنوان بهترين و با ارزشترين مجله هاى تخصصيِ هسته در حال انتشار در زمينه كتابدارى وعلوم اطلاع رسانى, مد نظر قرار گيرند.
با بررسيهاى آمارى مشخص شد كه مجله هاى اين گروه (نشريات صرفاً تخصصى) كه جمعاً هشت نشريه را شامل مى شود, اقدام به انتشار 146 مقاله از كل مقالات فوق كرده و 55/51 درصد از مجموعه مقالات را به خود اختصاص داده اند. مجله هاى اين گروه به ترتيب اهميت و ادامه دار بودن انتشار آنها ـ و نه بر اساس تعداد مقالات ارائه شده ـ در جدول شماره نشان داده شده اند.
همان گونه كه مشخص شد, اين نشريات اصلى ترين مجله هاى تخصصى در اين موضوعى بوده و به دليل اينكه صرفاً اقدام به چاپ مقالات تخصصى علوم كتابدارى و اطلاع رسانى نموده اند, مى تواند به عنوان (مجله هاى تخصصى هسته) به شمار آيند.
ب: نشريات غير تخصصى: اين نشريات نيز به نوبه خود به سه گروه قابل تقسيم مى شوند:
1. مجله هاى غير تخصصى هسته: تعدادى از مجله هاى غير تخصصى, بيشترين مقاله هاى كتابدارى را به خود اختصاص داده اند. اين مجله ها به ترتيب تعداد مقالات ارائه شده در آنها, در جدول شماره نشان داده شده است.
همان گونه كه مشخص شده است, تعداد اين مجله ها كه بيشترينه مقالات را در گروه (نشريات غير تخصصى) به خود اختصاص داده اند, هشت مجله است و تعداد مقالات منتشره در آنها, بين 12 و 5 مقاله در نوسان است. جمع كل مقالات ارائه شده در اين هشت مجله به 62 عنوان مى رسد كه 90/21 درصد از كل مقالات را به خود اختصاص داده اند. با بررسيهاى آمارى انجام شده, مشخص شده است كه متخصصين كتابدارى و اساتيد اين رشته, بعد از (مجلات تخصصى هسته), بيشتر متمايل به چاپ مقالات خويش در اين مجلات بوده و بيشترين مقالات تخصصى اين مجله ها نيز توسط همين اساتيد به نگارش درآمده اند. اين امر مى تواند به دلايل زير صورت پذيرفته باشد:
1. فقدان و يا كمبود مجله هاى كتابدارى و اطلاع رسانى كه باعث شده است تا متخصصين اين فن اقدام به چاپ مقالات خود در اينگونه مجله ها كنند.
2. عدم اعتبار و يا نامنظم بودن انتشار مجله هاى كتابدارى وعلوم اطلاع رسانى.
3. پرخواننده و پرتيراژ بودن اين گونه مجله ها و اعتبار آنها باعث تمايل نويسندگان به ارائه مقاله در اين مجله ها شده است.
بنابراين مى توان نتيجه گرفت كه بيشترينه مقالات كه توسط تعداد كمترى از نويسندگان اين رشته نگاشته شده اند, در تعداد كمى از مجله هاى اين گروه كه مى توان نام (مجلات غير تخصصى هسته) را بر آنها نهاد, منتشر شده اند.
2. مجله هاى رديف دوّم: گروه ديگرى از مجله ها مبادرت به انتشار مقالات كتابدارى نموده اند كه تعداد مقالات منتشره در آنها بين 3 تا 4 مقاله متغيير است. تعداد اين مجله ها نسبت به نشريات دو گروه (مجله هاى تخصصى هسته) و مجله هاى غير تخصصى هسته), بيشتر و مقالات ارائه شده در آنها نسبت به دو گروه پيشين كمتر است. همچنين نويسندگان اين گونه مقالات نسبت به نويسندگان مقالات دو گروه سابق الذكر, ناشناخته تر هستند. لازم به ذكر است كه گاهى برخى از نويسندگان متخصص نيز در اين گونه مجله ها مبادرت به چاپ مقاله مى نمايند. در اين مجله ها كه تعداد آنها به 11 عنوان مى رسد, جمعاً 35 مقاله منتشر شده است. با محاسبات آمارى مشخص مى شود كه 37/12 درصد مقالات علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در اين گونه نشريات به چاپ رسيده اند. بنابراين مى توان نتيجه گرفت چنين مجله هايى كه از نظر تعداد نسبت به مجله هاى تخصصى و غيرتخصصى هسته سابق الذكر, بيشتر و از جهت تعداد مقالات ارائه شده در آنها, كمتر هستند, (مجله هاى رديف دوّم) يا (دسته دوّم) ناميده مى شوند. اين مجله ها به ترتيب مقالات ارائه شده در آنها در جدول شماره 3 نشان داده شده است.
3. مجله هاى رديف سوّم: مقالات ديگرى از نويسندگان نيمه متخصص و گاه غير متخصص در زمينه هاى موضوعى كتابدارى, در مجله هاى ديگرى منتشر شده اند. در اين مجلات كه تعداد آنها به 30 عنوان مى رسد, 2 يا كمتر از 2 مقاله به چاپ رسيده است. اين گونه مجله ها كه از جهت تعداد, زياد و از جهت شمار مقالات به چاپ رسيده در آنها, كم و نويسندگان آنها غير متخصص تر و يا گمنامتر هستند, جمعاً اقدام به انتشار 40 مقاله كرده اند و مى توان گفت كه 13/14 درصد مقالات علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در اين مجله ها منتشر شده اند. اين مجلات به ترتيب مقالات ارائه شده در آنها در جدول شماره 4 نشان داده شده است.
با توجه به نكات فوق مى توان نتيجه گرفت كه موضوعات علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در مجله هاى عمومى فراوان و گاه مجله هاى موضوعى و تخصصى ديگر رشته هاى علوم نيز به چاپ رسيده اند. از اين گونه نشريات تخصصى, براى نمونه مى توان مجله هاى (كيهان علمى), (پيام پتروشيمى), (صنعت حمل و نقل), (پژوهش در علم و صنعت) و… را نام برد. اين امر مى تواند به دلايل زير صورت پذيرفته باشد.
1. كليت موضوع و دامنه پوشش مباحث علوم كتابدارى و اطلاع رسانى كه باعث تحت پوشش قرار دادن بسيارى از موضوعات مى شود.
2. رشد سريع تكنولوژى و تسريع روند پيشرفتهاى علمى و فنى و اجتماعى و افزايش سريع اطلاعات (انفجار اطلاعات) كه ضرورت پردازش و نظم دهى به آنها را ايجاب كرده و مبحث اطلاع رسانى را عموميت مى دهد.
3. گريز ناپذيرى كشورها و مجامع علمى و تحقيقاتى در برابر سيل عظيم اطلاعات براى گزينش و انتخاب علميترين و كاملترين وجديدترين جنبه هاى اطلاعات.
4. دسترسى سريع به اطلاعات و يافته هاى علمى و تحقيقاتى داخلى و خارجى.
با اندكى دقت درگروههاى سه گانه مجله هاى غير تخصصى سابق الذكر, مى توان به اين نتيجه رسيد كه در داخل هر گروه از نشريات, تعدادى از مجله ها بيشترينه مقالات را به خود اختصاص داده اند. مثلاً در گروه (مجله هاى غير تخصصى هسته), سه مجله (كيهان فرهنگى), (مشكوة), (خبرنامه انفورماتيك), بيشترين مقالات را به خود اختصاص داده اند. (مجله علوم تربيتى و روانشناسى دانشگاه شيراز) و (مجله علوم تربيتى و روانشناسى دانشگاه شهيد چمران اهواز), كمترين مقالات اين گروه را دارا مى باشند. يا در گروه (مجله هاى رديف دوم); (مجله ادبيات و علوم انسانى دانشگاه مشهد) و نشريه (پژوهش در علم و صنعت) بيشترينه مقالات, و نشريات (رشد تكنولوژى آموزشى), (آدينه), (دانشگاه انقلاب) و… كمترين مقالات اين گروه از مجلات را به خود اختصاص داده اند. بنابراين مى توان گفت كه هريك از گروههاى مجله ها مى توانند در داخل دسته هاى ويژه خود, به دسته هاى ديگرى تقسيم شوندكه از بالا به پايين, داراى تعداد مقالات كمتر و بالطبع درجات متفاوتى از اهميت باشند و كتابداران با آگاهى از اين دسته بنديها و گروه بنديهاى مجله ها, مى توانند به فراخور استطاعت مالى كتابخانه و بضاعت علمى مراجعين, اقدام به تهيه مجله اى پر اهميت تر در اين زمينه موضوعى نمايند. نتايج:
1. (مجله هاى تخصصى هسته) در علوم كتابدارى از جهت تعداد كم, ولى از جهت شمار مقالات ارائه شده در آنها زياد و كيفيت علمى و تخصصى محتواى آنها در سطح بالا قرار دارد.
2. با تهيه (مجله هاى تخصصى هسته) (جدول شماره 1) مى توان به بيش از نيمى از اطلاعات و تحقيقات جديد در زمينه علوم كتابدارى و اطلاع رسانى دست يافت. شايد بتوان گفت با تهيه چند نشريه ديگر از رديفهاى اوليه گروه (مجله هاى غير تخصصى هسته) (جدول شماره 2), بتوان اطلاعاتى بيش از 80% كسب نمود.
3. متخصصان كتابدارى غالباً رغبت كمترى به نگارش مقالات نشان داده و بيشتر تحقيقات و نوشته هاى آنها به صورت كتاب منتشر شده است. شايد اين امر به دليل رغبت كمتر مطالعه كنندگان و متخصصان ايرانى به خواندن مقالات در نشريات و جدّى نگرفتن آنها, و توجه بيشتر به مطالب كتابى باشد.
4. برخلاف ديگر رشته ها كه غالباً مقالات تخصصى آنها, در مجله هاى علمى منتشر مى شوند, مقالات علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در غالب مجله ها به چاپ رسيده و پراكندگى منابع انتشار مقالات زياد است.
5. وسعت دامنه و موضوع علوم كتابدارى و اطلاع رسانى و ضرورت پرداختن به آن, باعث شده است كه نويسندگان تك نگار فراوانى به نگارش مقالاتى در اين زمينه موضوعى بپردازند. به اين دليل است كه مى بينيم در جدول شماره 4, بيشتر مجله ها, تنها به چاپ يك مقاله و غالباً توسط نويسندگان غير متخصص و ناشناخته, اقدام كرده اند.
6. همان گونه كه بيشترينه مقالات در كمترينه مجله ها منتشر شده است, بيشترينه مقالات نيز توسط نويسندگان كمترى به نگارش درآمده اند. اين امر در جدول شماره 5 نشان داده شده است. جدول بر حسب نام نويسندگانى كه بيشترين مقالات را نگاشته اند, مرتب شده است.
همان گونه كه از جدول استنباط مى شود, از تعداد كل 135 نويسنده كه در اين زمينه قلم زده اند, 16 نويسنده بيشترينه مقالات را نگاشته اند. بنابراين مى توان نتيجه گرفت كه از كل مقالات كه تعداد آنها 283 مقاله است, 150 مقاله توسط اين نويسندگان نگاشته شده است. با محاسبات آمارى مشخص مى شود كه 53 درصد مقالات در حوزه علوم كتابدارى و اطلاع رسانى به وسيله آنها نگارش يافته و باقى نويسندگان كه تعداد آنها به 119 نفر مى رسد, بقيه مقالات را كه عبارت از 133 مقاله است, نگاشته اند. به عبارت ديگر مى توان گفت كه 47درصد از كل مقالات, توسط 119 نويسنده و 53 درصد ازكل مقالات, صرفاً توسط 16 نويسنده نگاشته شده است.